Debata na temat tego, który system podatkowy jest „najlepszy”, przypomina nieco dyskusję o wyższości świąt Bożego Narodzenia nad Wielkanocą. Każdy ma swoje racje, a argumenty zależą od tego, jakie wartości wyznajemy. Podatek liniowy bez żadnych ulg (tzw. flat tax) od lat jest przedstawiany jako lekarstwo na skomplikowane prawo i sposób na ukrócenie kombinowania przy zeznaniach rocznych. Czy jednak faktycznie jest on najbardziej sprawiedliwy? Odpowiedź nie jest czarno-biała.

Czym właściwie jest podatek liniowy bez ulg?

W klasycznym ujęciu podatek liniowy polega na tym, że każdy podatnik płaci ten sam procent od swoich dochodów, niezależnie od tego, czy zarabia 3 tysiące, czy 3 miliony złotych. Jeśli stawka wynosi 15%, to osoba zarabiająca mało oddaje 15%, a milioner również 15%.

Kluczowym elementem pytania jest brak ulg. W większości systemów podatkowych, które nazywamy „liniowymi”, w rzeczywistości występują kwoty wolne od podatku lub różne odliczenia. Prawdziwy, „czysty” podatek liniowy to system, w którym nie ma żadnych preferencji – po prostu mnożymy dochód przez stawkę i przelewamy pieniądze do urzędu.

Czy to sprawiedliwe? Dwie definicje sprawiedliwości

To, czy uznamy podatek liniowy za sprawiedliwy, zależy od tego, jak rozumiemy to pojęcie. W ekonomii i filozofii ścierają się tutaj dwa główne podejścia:

Sprawiedliwość formalna (pozioma)

Zwolennicy podatku liniowego argumentują, że sprawiedliwość to równe traktowanie wszystkich obywateli. Skoro wszyscy korzystamy z tych samych dróg, policji czy infrastruktury, to dlaczego ktoś miałby być „karany” wyższą stawką procentową tylko dlatego, że jest bardziej pracowity lub przedsiębiorczy? W tym ujęciu podatek liniowy jest szczytem sprawiedliwości, bo nie dyskryminuje nikogo ze względu na status majątkowy.

Sprawiedliwość społeczna (pionowa)

Przeciwnicy wskazują na tzw. krańcową użyteczność pieniądza. Dla osoby zarabiającej 3000 zł, oddanie 15% (450 zł) może oznaczać rezygnację z podstawowych potrzeb, jak lepsze jedzenie czy leki. Dla osoby zarabiającej 300 000 zł, te same 15% (45 000 zł) jest praktycznie nieodczuwalne w kontekście standardu życia. Według tej teorii sprawiedliwy system to taki, w którym ciężar podatkowy jest dostosowany do możliwości płatniczych – czyli system progresywny.

Unikanie podatków a prostota systemu

Twierdzenie, że podatek liniowy bez ulg w najmniejszym stopniu zachęca do unikania danin, ma silne podstawy merytoryczne. Wynika to z kilku mechanizmów:

1. Brak progów podatkowych: W systemie progresywnym (gdzie po przekroczeniu pewnej kwoty wpada się w wyższą stawkę, np. z 12% na 32%) podatnicy mają ogromną motywację, by „ukrywać” dochody lub przesuwać je na kolejny rok, aby nie zapłacić drastycznie więcej. W systemie liniowym ta motywacja znika – każda kolejna zarobiona złotówka jest opodatkowana tak samo.
2. Eliminacja „kreatywnej księgowości”: Większość sposobów na unikanie podatków opiera się na ulgach, odliczeniach i lukach prawnych. Jeśli system nie przewiduje żadnych ulg, nie ma czego odliczać. Możliwości manipulacji stają się drastycznie ograniczone.
3. Krzywa Laffera: Teoria ta sugeruje, że istnieje optymalna stawka podatkowa, po przekroczeniu której wpływy do budżetu spadają, bo ludzie przestają pracować legalnie lub uciekają do rajów podatkowych. Podatek liniowy zazwyczaj wiąże się z umiarkowaną stawką, co sprawia, że koszt „ukrywania” dochodów (płacenie doradcom, ryzyko kary) staje się wyższy niż sam podatek.

Ciekawostka: Skąd wziął się pomysł na podatek liniowy?

Choć dziś kojarzy się on z nowoczesnym liberalizmem, koncepcja ta była popularna już w XVIII wieku. Adam Smith, ojciec nowoczesnej ekonomii, w swoim dziele „Bogactwo narodów” sformułował cztery zasady dobrego podatku: równość, pewność, dogodność i taniość poboru. Podatek liniowy bez ulg idealnie wpisuje się w postulat „pewności” i „taniości” – jest tak prosty, że państwo nie musi wydawać fortuny na armię urzędników kontrolujących skomplikowane odliczenia.

Czy podatek liniowy to mit o idealnym systemie?

W teorii podatek liniowy bez ulg jest najbardziej przejrzysty i najtrudniejszy do „obejścia”. Jednak w praktyce rzadko które państwo decyduje się na jego czystą formę. Dlaczego?

• Polityka: Wyborcy o niższych dochodach (których zazwyczaj jest więcej) preferują systemy progresywne, które ich chronią.
• Cele społeczne: Państwa używają ulg podatkowych jako narzędzi polityki społecznej – np. ulga na dzieci ma zachęcać do prokreacji, a ulga na termomodernizację do dbania o ekologię. Rezygnacja z ulg oznacza utratę tych narzędzi sterowania zachowaniami obywateli.

Podsumowując, stwierdzenie, że podatek liniowy bez ulg minimalizuje unikanie opodatkowania, jest w dużej mierze prawdą z punktu widzenia ekonomicznego i technicznego. Prostota systemu zawsze sprzyja uczciwości. Jednak kwestia tego, czy jest on „najbardziej sprawiedliwy”, pozostaje sferą subiektywnych przekonań i wartości, którymi kieruje się dane społeczeństwo. Nie ma jednej, obiektywnej miary sprawiedliwości, którą moglibyśmy przyłożyć do portfeli wszystkich obywateli.