Problem, o którym mowa, dotyka samego jądra europejskiej filozofii prawa, która opiera się na założeniu, że konsument jest słabszą stroną stosunku prawnego. Unia Europejska od lat buduje system, w którym to na przedsiębiorcy spoczywa niemal cały ciężar dowodowy oraz ryzyko związane z niejasnością przepisów. Choć intencje są szczytne – ochrona obywateli przed nieuczciwymi praktykami – rzeczywistość biznesowa często zderza się z murem formalizmu, który generuje realne koszty.

Skąd bierze się systemowa nieufność wobec oświadczeń konsumenta?

W prawie unijnym dominuje przekonanie o tzw. asymetrii informacyjnej. Zakłada się, że przeciętny Kowalski nie czyta regulaminów, nie rozumie zawiłości prawnych i klika „akceptuję” bez głębszej refleksji. Z tego powodu sądy i organy nadzorcze (np. UOKiK w Polsce czy TSUE na poziomie unijnym) bardzo rygorystycznie podchodzą do tego, co uznaje się za „świadomą zgodę”.

Dla przedsiębiorcy oznacza to, że samo posiadanie „ptaszka” przy checkboxie to często za mało. Jeśli konsument stwierdzi po czasie, że nie wiedział, na co się zgadza, to firma musi udowodnić, że proces udzielania zgody był przejrzysty, zrozumiały i wolny od tzw. dark patterns (zwodniczych interfejsów). Ta nieufność sprawia, że oświadczenie woli konsumenta staje się „wzruszalne” – łatwo je podważyć, co stawia biznes w trudnej sytuacji planistycznej.

Mechanizm przenoszenia kosztów na klientów

Teza, że za nadmierną ochronę płacą sami konsumenci, znajduje silne oparcie w ekonomicznej analizie prawa. Każde ryzyko prawne w biznesie jest mierzalne i ma swoją cenę. Przedsiębiorca, konstruując ofertę, musi uwzględnić:

• Koszty compliance: Wydatki na prawników, audytorów i systemy IT, które mają zapewnić „pancerność” udzielanych zgód.
• Rezerwy na spory prawne: Firmy muszą odkładać środki na wypadek masowych roszczeń lub kar nakładanych przez regulatory.
• Wyższe marże: Aby zrekompensować ryzyko, że umowa zostanie uznana za nieważną lub że konsument masowo zacznie korzystać z prawa do odstąpienia w sposób nadmiarowy, cena produktu lub usługi idzie w górę.

W efekcie mamy do czynienia z paradoksem: prawo chroni portfel konsumenta przed nieuczciwością, ale jednocześnie go uszczupla, bo uczciwy przedsiębiorca musi wkalkulować w cenę „podatek od ryzyka prawnego”.

Czy przedsiębiorcy faktycznie są bezbronni?

Odpowiedź na to pytanie nie jest jednoznaczna. Z jednej strony, orzecznictwo TSUE bywa bezlitosne dla firm (np. w sprawach dotyczących kredytów frankowych czy ochrony danych osobowych RODO). Z drugiej strony, prawo przewiduje mechanizmy obronne, takie jak zasada nadużycia prawa podmiotowego.

Przedsiębiorcy starają się zabezpieczać poprzez:

1. Logowanie aktywności: Rejestrowanie każdego ruchu użytkownika w procesie zakupowym, aby wykazać, że miał on szansę zapoznać się z dokumentami.
2. Uproszczony język (Legal Design): Tworzenie regulaminów, które są zrozumiałe dla laika, co utrudnia późniejszą argumentację o „wprowadzeniu w błąd”.
3. Ubezpieczenia od ryzyk prawnych: Przenoszenie ryzyka na ubezpieczycieli, co jednak znów podbija koszty operacyjne.

Argumenty za i przeciw tezie o absurdalności systemu

Aby rzetelnie odpowiedzieć na postawioną tezę, warto spojrzeć na obie strony medalu.

Argumenty potwierdzające tezę:

• Paraliż decyzyjny: Małe i średnie firmy często rezygnują z innowacyjnych modeli sprzedaży z obawy przed niejasnymi przepisami konsumenckimi.
• Profesjonalizacja roszczeń: Powstawanie „kancelarii odszkodowawczych”, które masowo wyszukują drobne błędy w regulaminach, by wymuszać ugody, co nie ma nic wspólnego z realną krzywdą klienta.

Argumenty podważające tezę:

• Budowanie zaufania: Wysoki standard ochrony sprawia, że europejski konsument chętniej kupuje przez internet, co napędza gospodarkę.
• Eliminacja patologii: Bez rygorystycznych wymogów dotyczących zgód, rynek mógłby zostać zalany przez agresywny marketing i ukryte subskrypcje.

Ciekawostka: Efekt rykoszetu w prawie

W ekonomii zjawisko to nazywa się czasem „niezamierzonymi konsekwencjami regulacji”. Dobrym przykładem jest rynek wynajmu mieszkań w niektórych krajach UE. Tak silna ochrona lokatora przed eksmisją sprawiła, że właściciele drastycznie podnieśli ceny najmu (by zrekompensować ryzyko niepłacenia) lub wprowadzili tak rygorystyczne wymogi weryfikacji najemców, że osoby o niższych dochodach w ogóle nie mogą wynająć mieszkania. To samo dzieje się na rynku dóbr konsumpcyjnych – im trudniej „związać” klienta umową, tym droższa staje się sama usługa.

Jak zatem odpowiedzieć na tak postawioną tezę?

Odpowiadając na taką argumentację, warto przyjąć postawę wyważoną. Można wskazać, że istnieje punkt krytyczny, w którym ochrona konsumenta przestaje mu służyć, a zaczyna mu szkodzić poprzez wzrost cen i spadek konkurencyjności rynku.

Kluczem do rozwiązania nie jest jednak likwidacja ochrony, ale jej racjonalizacja. Postulat „odbiurokratyzowania” zgód i przywrócenia większej wagi oświadczeniom woli składanym przez dorosłych, poczytalnych ludzi wydaje się słuszny w kontekście walki z inflacją i wspierania innowacji. Jednocześnie całkowity powrót do zasady caveat emptor (niech kupujący ma się na baczności) w dobie skomplikowanych algorytmów i gospodarki cyfrowej wydaje się dziś niemożliwy do zaakceptowania.