Gubin, malowniczo położone miasto nad Nysą Łużycką, w 1945 roku stało się areną jednych z najbardziej zaciętych walk na końcowym etapie II wojny światowej. To, co przed wojną było prężnym ośrodkiem przemysłu tekstylnego i winiarskiego, w ciągu zaledwie kilku tygodni zamieniło się w dymiące zgliszcza. Historia walk o Gubin to opowieść o desperackiej obronie, potędze radzieckiej ofensywy i tragicznych skutkach ogłoszenia miasta „twierdzą”.

Twierdza Gubin – miasto, które miało się nie poddać

W obliczu zbliżającego się frontu, w styczniu 1945 roku, Gubin (wówczas niemiecki Guben) został ogłoszony przez dowództwo III Rzeszy miastem-twierdzą (Festung Guben). Oznaczało to jedno: walkę do ostatniego żołnierza i zakaz kapitulacji. Strategiczne położenie miasta sprawiało, że było ono kluczowym punktem oporu na drodze Armii Czerwonej w kierunku Berlina.

Niemcy przygotowali system silnych umocnień, wykorzystując naturalne walory terenu – wzgórza otaczające miasto oraz rzekę Nysę. W samym Gubinie wzniesiono liczne barykady, a piwnice kamienic połączono w system przejść, tworząc podziemny labirynt ułatwiający przemieszczanie się obrońców.

Początek oblężenia: luty 1945 roku

Prawdziwe piekło zaczęło się w połowie lutego 1945 roku. Wojska 1. Frontu Ukraińskiego pod dowództwem marszałka Iwana Koniewa, po przełamaniu linii Odry, uderzyły w stronę Nysy Łużyckiej. Gubin znalazł się w pasie natarcia radzieckiej 3. Armii Gwardii.

Walki o miasto nie były błyskawicznym zajęciem terenu, lecz krwawymi zmaganiami o każdą ulicę, a nawet każde piętro budynku. Niemiecki garnizon, wspierany przez oddziały Volkssturmu (formacje złożone z cywilów, często starszych mężczyzn i nastolatków), stawiał zaciekły opór. Radziecka artyleria i lotnictwo systematycznie obracały miasto w ruinę, próbując złamać ducha obrońców.

Walki o każdy dom i ruiny Fary

Najcięższe starcia miały miejsce w historycznym centrum miasta. To właśnie wtedy ucierpiał najcenniejszy zabytek Gubina – późnogotycki kościół farny. Świątynia, która przez wieki dominowała nad panoramą miasta, stała się punktem obserwacyjnym i gniazdem karabinów maszynowych. W wyniku ostrzału artyleryjskiego Fara spłonęła, a jej sklepienia runęły, co do dziś stanowi smutną pamiątkę tamtych wydarzeń (ruiny kościoła stoją w centrum Gubina do dziś jako symbol pojednania).

Przełamanie i ostateczny upadek miasta

Mimo zaciekłej obrony, przewaga liczebna i techniczna Armii Czerwonej była miażdżąca. Pod koniec lutego radzieckie jednostki zdołały opanować prawobrzeżną część miasta (dzisiejszy polski Gubin). Walki o lewobrzeżną część (dzisiejsze niemieckie Guben) trwały jednak znacznie dłużej. Niemcy zdołali utrzymać zachodnie dzielnice aż do kwietnia 1945 roku, kiedy to ruszyła ostateczna operacja berlińska.

Dopiero 24 kwietnia 1945 roku oddziały radzieckie ostatecznie wyparły siły niemieckie z zachodnich obrzeży miasta. Gubin przestał być punktem oporu, ale cena, jaką zapłaciło miasto, była ogromna. Szacuje się, że około 80-90% zabudowy historycznego centrum legło w gruzach.

Ciekawostka: Gubińskie podziemia i legendy

Wokół walk o Gubin narosło wiele legend, szczególnie tych dotyczących podziemi. Mówi się o rozległej sieci tuneli łączących najważniejsze punkty miasta, w których niemieccy żołnierze mieli ukrywać się jeszcze długo po oficjalnym zakończeniu walk. Choć wiele z tych opowieści jest przesadzonych, faktem jest, że piwnice gubińskich kamienic i dawne winiarnie drążone w zboczach wzgórz stanowiły doskonałe schrony, które do dziś rozpalają wyobraźnię poszukiwaczy skarbów i historyków.

Skutki walk i nowy podział

Po zakończeniu działań wojennych, na mocy ustaleń konferencji poczdamskiej, Gubin został podzielony. Rzeka Nysa Łużycka stała się granicą państwową. Prawobrzeżna, starsza część miasta z ruinami Fary i ratusza przypadła Polsce, natomiast lewobrzeżna, bardziej uprzemysłowiona część pozostała w Niemczech (jako Guben).

Dzisiejszy Gubin to miasto, które wciąż nosi ślady tamtych dni. Spacerując po centrum, trudno nie zauważyć pustych placów w miejscach, gdzie niegdyś stały gęste rzędy kamienic. Walki o Gubin w 1945 roku były jednym z najtragiczniejszych rozdziałów w wielowiekowej historii tego ośrodka, zmieniając go bezpowrotnie z tętniącego życiem miasta w symbol wojennej destrukcji.