Wielu socjologów, pedagogów i reformatorów edukacji od lat zadaje to samo pytanie, analizując, dlaczego współczesny system szkolnictwa, pomimo postępu technologicznego, wciąż wydaje się przygotowywać uczniów do świata, który już nie istnieje. Koncepcja ucznia jako „trybika w fabryce” odnosi się do modelu kształcenia, który ceni posłuszeństwo, powtarzalność i odtwarzanie schematów ponad kreatywność i krytyczne myślenie.

Poniżej znajdziesz kluczowe elementy systemu edukacji prowadzące do takiego stanu rzeczy oraz wnioski naukowe na ten temat.

Historyczne fundamenty: Model pruski i jego dziedzictwo

Aby zrozumieć obecny stan rzeczy, trzeba cofnąć się do korzeni współczesnej szkoły. Wiele elementów systemów edukacyjnych na całym świecie, w tym w Polsce, wywodzi się z modelu pruskiego, który został wprowadzony w XVIII wieku.

Elementy historyczne promujące schematyzm:

• Standaryzacja i podział na klasy: Wprowadzenie podziału na klasy według wieku, ławek ustawionych w rzędach i 45-minutowych lekcji, rozpoczynających się i kończących sygnałem dźwiękowym, miało na celu przygotowanie uczniów do pracy zgodnej z ich klasą społeczną. Ten model, choć zapewnił powszechną alfabetyzację, uczył przede wszystkim dyscypliny, hierarchii i pracy w jednolitym rytmie, co było idealne dla ery przemysłowej i fabryk.
• Techniki pamięciowe jako podstawa: Nauka w tym modelu opierała się na recytacji, powtarzaniu formułek, zapamiętywaniu faktów i odpytywaniu z nich. Przez dziesięciolecia edukacja była zorganizowana wokół przekazywania treści i ich odtwarzania z pamięci, gdzie sprawdziany weryfikowały pamięć, a nie myślenie.

Wniosek naukowy: Model ten, choć ewoluował, wciąż kładzie nacisk na te same mechanizmy, które sprzyjają kształceniu osób zdolnych do wykonywania powtarzalnych, zrutynizowanych zadań, a nie kreatywnych innowatorów.

Współczesne elementy systemu wzmacniające schematyzm

Choć czasy się zmieniły, krytycy wskazują, że wiele elementów dzisiejszej szkoły nadal utrwala ten schemat, często nieświadomie.

Przestarzały program nauczania i metody dydaktyczne

Jednym z największych wyzwań stojących przed systemem edukacji jest przestarzały program nauczania.

Elementy prowadzące do powtarzalności:

• Nacisk na odtwarzanie treści: Nauczyciel często pełni rolę głównego (a czasem jedynego) źródła wiedzy, a uczniowie mają za zadanie „opanować materiał”. Taki model promuje pasywne przyswajanie informacji.
• Brak rozwijania kluczowych kompetencji: Blisko 70% badanych Polaków uważa, że obecny program nauczania nie sprzyja rozwijaniu kreatywności uczniów, a około 66% jest zdania, że niewystarczająco promuje krytyczne myślenie oraz poświęca za mało czasu na pobudzanie ciekawości i rozwijanie ogólnych umiejętności, takich jak komunikacja i organizacja.
• Luka między teorią a praktyką: Pomimo świadomości potrzeby zmian, w codzienności edukacyjnej wciąż widoczny jest znaczny rozziew między teorią a praktyką. Nauczyciele często tkwią w zachowawczości myślenia i działania, co utrudnia wprowadzanie innowacyjnych metod aktywizujących.

System oceniania i egzaminów

Sposób, w jaki oceniani są uczniowie, jest potężnym sygnałem, co jest w szkole najważniejsze.

Elementy prowadzące do schematyzmu:

• Weryfikacja pamięci, a nie myślenia: Jeśli testy i egzaminy skupiają się głównie na odtwarzaniu faktów, dat, definicji i gotowych formuł (co jest cechą powtarzalnych zadań), uczniowie naturalnie koncentrują się na technikach pamięciowych, a nie na głębokim zrozumieniu czy twórczym rozwiązywaniu problemów.
• Kultura „jednej poprawnej odpowiedzi”: Edukacja, która nagradza szybkie i poprawne odtworzenie schematu, a karze za błędy wynikające z eksperymentowania i szukania własnych rozwiązań, skutecznie tłumi innowacyjność i skłonność do podejmowania ryzyka.

Wnioski naukowe: Edukacja dla zmieniającej się rzeczywistości

Socjologia edukacji i współczesna pedagogika są zgodne: system edukacji, który koncentruje się na powtarzalności, nie spełnia oczekiwań dynamicznie zmieniającego się świata.

Konieczność odejścia od modelu adaptacyjnego

Kluczowy wniosek naukowy jest taki, że edukacja nie powinna mieć charakteru adaptacyjnego w stosunku do istniejącej rzeczywistości, ponieważ ta rzeczywistość szybko ulega dalszym, zasadniczym zmianom.

Współczesne społeczeństwo, charakteryzujące się gwałtownym postępem technologicznym i społecznym, wymaga od jednostek ciągłej zmiany, elastyczności i gotowości do mierzenia się z nieznanym. Kształcenie, które przygotowuje do „sprawnego funkcjonowania” w obecnym społeczeństwie, może okazać się nieadekwatne, ponieważ to społeczeństwo w ciągu kilkunastu lat nauki i pracy młodego pokolenia ulegnie transformacji.

Priorytet dla umiejętności przyszłości

Wnioski z badań (np. Ipsos) jasno wskazują, że konieczne jest przeorientowanie myślenia o procesie nauczania-uczenia się w kierunku:

1. Krytycznego myślenia: Umiejętności analizowania, oceniania i syntezowania informacji, a nie tylko ich odtwarzania.
2. Kreatywności: Zdolności do generowania nowych pomysłów i rozwiązań.
3. Umiejętności miękkich: Takich jak komunikacja, współpraca i organizacja.

Podsumowując, elementy prowadzące do kształcenia „trybików” to przede wszystkim historyczne dziedzictwo modelu pruskiego, które objawia się w sztywnych ramach organizacyjnych, programie nauczania skupionym na pamięciowym opanowaniu treści oraz systemie oceniania, który weryfikuje odtwarzanie schematów, a nie twórcze myślenie. Wnioski naukowe wzywają do radykalnej zmiany paradygmatu – z adaptacji do przeszłości na przygotowanie do nieprzewidywalnej przyszłości, stawiając na innowacyjne metody i rozwijanie kompetencji kluczowych.