To pytanie dotyka sedna odwiecznej debaty edukacyjnej, a mianowicie dylematu między kształceniem ogólnym (akademickim) a kształceniem zawodowym (praktycznym). Hipoteza, że zwiększenie liczby zajęć wychowania fizycznego (WF) i praktyczno-technicznych kosztem innych przedmiotów prowadzi do kształcenia "trybików w fabryce" – czyli osób zdolnych do wykonywania powtarzalnych i schematycznych zadań – ma swoje korzenie zarówno w historycznych krytykach systemów edukacyjnych, jak i w nowoczesnych badaniach nad rynkiem pracy.

Należy jednak od razu zaznaczyć, że nie istnieją bezpośrednie, współczesne dowody naukowe potwierdzające prostą zależność: więcej WF i zajęć praktycznych = gorsze myślenie krytyczne. Wręcz przeciwnie, wnioski naukowe dotyczące WF są jednoznacznie pozytywne dla rozwoju poznawczego.

Wnioski naukowe: Wychowanie fizyczne a rozwój poznawczy

W kontekście wychowania fizycznego (WF) dowody naukowe zdecydowanie obalałyby tezę, że zwiększenie jego liczby godzin prowadzi do kształcenia "trybików".

Pozytywny wpływ aktywności fizycznej na mózg

Liczne badania naukowe wskazują na pozytywny wpływ regularnej aktywności fizycznej na funkcje poznawcze. Wpływ ten obejmuje:

• Poprawę funkcji wykonawczych: Są to procesy mózgowe niezbędne do planowania, koncentracji, pamięci roboczej i elastycznego myślenia – czyli umiejętności będących przeciwieństwem schematycznego działania.
• Zwiększenie neuroplastyczności: Ruch stymuluje produkcję neurotrofin (np. BDNF), które wspierają rozwój neuronów i tworzenie nowych połączeń nerwowych, co jest kluczowe dla uczenia się i adaptacji.
• Lepsze dotlenienie: Wysiłek fizyczny zwiększa przepływ krwi, a tym samym dostarczanie tlenu i glukozy do mózgu, co sprzyja jego wydajności.

W tym świetle, argument, że czas spędzony na WF jest "stracony" dla nauki, jest często podważany. Umiarkowana aktywność fizyczna może faktycznie poprawiać zdolność do uczenia się i koncentracji na innych lekcjach, a tym samym wspierać rozwój umiejętności analitycznych i krytycznych, które są niezbędne do unikania schematycznego myślenia.

Wnioski naukowe: Kształcenie praktyczno-techniczne a rynek pracy

W przypadku zajęć praktyczno-technicznych (np. technika, zajęcia zawodowe) sytuacja jest bardziej złożona i zależy od filozofii ich nauczania.

Ryzyko "trybików" w erze AI

Współczesna ekonomia i rynek pracy, w obliczu rozwoju sztucznej inteligencji (AI) i czwartej rewolucji przemysłowej, stawiają na pracowników o wysokich kompetencjach, czyli kreatywności i zdolności do krytycznego myślenia.

• Zagrożenie automatyzacją: Zawody wymagające przeciętnych i powtarzalnych umiejętności (czyli schematycznych zadań) są najbardziej zagrożone automatyzacją i zastąpieniem przez AI.
• Wniosek: System edukacji, który kładłby nadmierny nacisk na jedynie automatyzację wiedzy proceduralnej ("jak wykonać zadanie") kosztem wiedzy warunkowej ("kiedy i dlaczego to zadanie ma sens"), rzeczywiście narażałby absolwentów na ryzyko bycia "trybikami" w przestarzałym modelu gospodarczym.

Rola nowoczesnej edukacji praktycznej

Nowoczesne kształcenie praktyczne, realizowane w technikach i szkołach branżowych, ma na celu rozwijanie nie tylko umiejętności technicznych, ale także kompetencji przekrojowych, takich jak:

• Myślenie krytyczne.
• Zdolność do adaptacji do nowych warunków.
• Rozwiązywanie problemów.

Jeżeli zajęcia praktyczno-techniczne są prowadzone w sposób interdyscyplinarny, wymagają projektowania, analizy błędów i samodzielnego rozwiązywania złożonych problemów (a nie tylko powtarzania instrukcji), to wspierają rozwój kreatywności i myślenia krytycznego.

Wnioski historyczne: Krytyka systemów ukierunkowanych

Historyczne przykłady systemów edukacyjnych, które były krytykowane za nadmierne skupienie się na praktyczności i posłuszeństwie, dostarczają kontekstu dla hipotezy "trybików".

Edukacja w okresie zaborów i PRL

• Krytyka zaborców (przed 1918 r.): W Polsce, w okresie zaborów, systemy szkolne były krytykowane za celowe wychowywanie obywateli "bezgranicznie posłusznych władzy, biernych" i mających być "bezwolnymi trybikami w strukturach gospodarek i armii państw zaborczych". W tym przypadku problemem nie była sama ilość zajęć praktycznych, lecz ideologiczny cel całego systemu – wychowanie do pasywności i posłuszeństwa.
• Politechnizacja w PRL: W Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej (PRL) system edukacji był zdominowany przez ideologię, której celem było kształcenie "nowego obywatela". Chociaż idea politechnizacji zakładała łączenie nauki z pracą i przygotowanie do życia w społeczeństwie przemysłowym, w praktyce często prowadziło to do niedoceniania kształcenia ogólnego i humanistycznego na rzecz wąsko rozumianej użyteczności. Krytycy tego modelu często wskazywali, że nadmierne skupienie na praktyce i ideologii kosztem szerokiego rozwoju intelektualnego i krytycznej analizy mogło sprzyjać kształceniu ludzi spełniających schematyczne zadania narzucone przez centralnie planowaną gospodarkę.

Podsumowanie

Nie ma dowodów na to, że zwiększenie liczby zajęć WF prowadzi do kształcenia "trybików" – wręcz przeciwnie, naukowe dowody wskazują, że ruch wspiera funkcje poznawcze niezbędne do myślenia krytycznego.

Ryzyko kształcenia osób zdolnych tylko do wykonywania schematycznych zadań wiąże się z filozofią kształcenia praktyczno-technicznego, a nie z samymi zajęciami:

1. Ryzyko "trybików" (Wniosek historyczny/społeczny): Jest realne, gdy system edukacji (np. z powodów ideologicznych lub ekonomicznych) celowo ogranicza kształcenie ogólne (historię, literaturę, filozofię, zaawansowaną matematykę) na rzecz wąsko rozumianej sprawności technicznej, wychowując do posłuszeństwa i bierności.
2. Unikanie "trybików" (Wniosek współczesny): Nowoczesne zajęcia praktyczno-techniczne, które kładą nacisk na myślenie krytyczne, rozwiązywanie problemów i innowacyjność, są niezbędne w XXI wieku i stanowią przeciwieństwo schematycznego szkolenia. W dzisiejszym świecie, gdzie AI przejmuje zadania powtarzalne, kluczowe jest, aby edukacja praktyczna uczyła adaptacji i tworzenia innowacji, a nie tylko powtarzania procedur.

Ostatecznie, to nie ilość godzin praktyki, ale jakość i cel edukacji decydują o tym, czy absolwent będzie kreatywnym innowatorem, czy tylko "trybikiem".