Wyobraź sobie czasy, w których zima nie była tylko krótkim epizodem z odrobiną śniegu, ale potężną siłą paraliżującą całe kontynenty na długie miesiące. W XVII wieku Europa i inne części świata zmagały się z zjawiskiem, które historycy i klimatolodzy nazywają małą epoką lodowcową. Nie był to czas, w którym lodowce przykryły całą Polskę, ale okres drastycznych spadków temperatur, które na zawsze zmieniły bieg historii, gospodarkę, a nawet kulturę.

Czym dokładnie była mała epoka lodowcowa?

Mała epoka lodowcowa (MEL) to okres ochłodzenia, który trwał mniej więcej od XIV do połowy XIX wieku. Jednak to właśnie wiek XVII uznaje się za jeden z jego najmroźniejszych momentów. Średnie temperatury na półkuli północnej spadły o około 1–2 stopnie Celsjusza w stosunku do dzisiejszych norm. Choć na pierwszy rzut oka wydaje się to niewielką różnicą, w skali globalnej oznaczało to katastrofę.

Zimy stały się niezwykle surowe i długie, a lata krótkie, deszczowe i chłodne. Skutkowało to masowymi nieurodzajami, co z kolei prowadziło do głodu, epidemii i niepokojów społecznych. W XVII wieku świat dosłownie „zamarzł”, co widać nie tylko w kronikach, ale i w ówczesnej sztuce – to właśnie wtedy powstały najsłynniejsze holenderskie pejzaże przedstawiające łyżwiarzy na zamarzniętych kanałach.

Minimum Maundera, czyli słońce idzie spać

Jedną z głównych przyczyn tak silnego ochłodzenia w XVII wieku było zjawisko znane jako Minimum Maundera. Naukowcy, analizując historyczne zapisy obserwacji astronomicznych, zauważyli, że w latach 1645–1715 na Słońcu niemal całkowicie zanikły plamy. Plamy słoneczne są wskaźnikiem aktywności naszej gwiazdy – im ich mniej, tym mniej energii (ciepła) dociera do Ziemi.

Brak aktywności słonecznej w połączeniu z dużą aktywnością wulkaniczną (pyły wulkaniczne w atmosferze odbijały światło słoneczne) stworzył „mieszankę wybuchową”, która doprowadziła do ekstremalnych anomalii pogodowych.

Zamarznięty Bałtyk i karczmy na lodzie

Dla nas, żyjących w dobie globalnego ocieplenia, opowieści z XVII wieku brzmią jak scenariusz filmu fantasy. W tamtym czasie Morze Bałtyckie zamarzało tak solidnie, że możliwe było podróżowanie po nim saniami z Polski do Szwecji. Istnieją przekazy historyczne mówiące o tym, że na środku zamarzniętego Bałtyku budowano tymczasowe karczmy, w których podróżni mogli się ogrzać i odpocząć w trakcie przeprawy przez lód.

Podobne sceny działy się w Anglii. Tamtejsza Tamiza zamarzała tak mocno, że organizowano na niej tzw. „Frost Fairs” (targi na mrozie). Na lodzie stawiano stragany, odbywały się mecze piłki nożnej, a nawet pieczono woły na rożnie. Ostatni taki jarmark odbył się na początku XIX wieku, zanim klimat zaczął się ponownie ocieplać.

Wpływ na życie codzienne i historię

Mała epoka lodowcowa nie była tylko ciekawostką meteorologiczną – ona realnie kształtowała losy narodów.

• Głód i wojny: Krótkie sezony wegetacyjne oznaczały brak żywności. Wiele konfliktów zbrojnych XVII wieku, w tym wojna trzydziestoletnia czy potop szwedzki, toczyło się w cieniu kryzysu gospodarczego wywołanego klimatem. Zdesperowani ludzie łatwiej dawali się wciągać w konflikty.
• Zmiany w architekturze: To właśnie w tym okresie w Europie upowszechniły się kominki w każdym pokoju oraz szczelne okna. Ludzie musieli dostosować swoje domy do przenikliwego zimna.
• Dieta: W wielu regionach Europy zrezygnowano z uprawy winorośli (która wymarzała) na rzecz produkcji piwa i mocniejszych alkoholi. Zboża stały się towarem deficytowym, co podbiło ich ceny na rynkach światowych.

Ciekawostka: Skrzypce Stradivariusa a klimat

Czy wiesz, że mała epoka lodowcowa mogła mieć wpływ na brzmienie najsłynniejszych instrumentów świata? Niektórzy badacze stawiają tezę, że drewno z drzew rosnących w XVII wieku było niezwykle gęste z powodu bardzo wolnego wzrostu w niskich temperaturach. To właśnie ta gęstość drewna świerkowego i klonowego miała zapewnić skrzypcom Antonio Stradivariusa ich niepowtarzalny, głęboki dźwięk, którego nie udaje się idealnie podrobić przy użyciu współczesnych materiałów.

Czy mała epoka lodowcowa może wrócić?

Współcześni naukowcy monitorują aktywność Słońca i cykle klimatyczne, jednak większość z nich zgadza się, że obecny wzrost poziomu gazów cieplarnianych w atmosferze skutecznie „blokuje” możliwość wystąpienia kolejnego tak silnego ochłodzenia w najbliższej przyszłości. Mała epoka lodowcowa pozostaje więc fascynującym przypomnieniem o tym, jak bardzo delikatna jest równowaga naszej planety i jak wielki wpływ na nasze życie mają siły natury, na które nie mamy żadnego wpływu.