Relacje między Józefem Stalinem a Polską to jeden z najbardziej mrocznych i skomplikowanych rozdziałów w historii XX wieku. Wielu badaczy od lat zadaje sobie pytanie: czy masowe zbrodnie, takie jak operacja polska NKWD czy zbrodnia katyńska, były wynikiem chłodnej kalkulacji politycznej, czy może osobistej urazy dyktatora? Choć historycy rzadko operują pojęciem „zemsty” w sensie emocjonalnym, to dowody na traumę Stalina po 1920 roku są trudne do zignorowania.

Trauma roku 1920 i osobista porażka Stalina

Większość historyków zgadza się, że wojna polsko-bolszewicka z lat 1919–1921 odegrała kluczową rolę w kształtowaniu stosunku Stalina do Polaków. Podczas bitwy warszawskiej Stalin pełnił funkcję komisarza politycznego Frontu Południowo-Zachodniego. Jego ambicja i błędy decyzyjne – w tym zlekceważenie rozkazów o wsparciu uderzenia na Warszawę na rzecz próby zdobycia Lwowa – są przez wielu badaczy uznawane za jedną z przyczyn klęski Armii Czerwonej.

Dla Stalina, człowieka o chorobliwej ambicji, „cud nad Wisłą” był nie tylko porażką ideologiczną (zatrzymaniem marszu rewolucji na Zachód), ale przede wszystkim osobistym upokorzeniem. Leon Trocki, jego główny rywal, otwarcie wytykał mu błędy popełnione pod Lwowem. Historycy tacy jak Wojciech Materski czy Timothy Snyder sugerują, że Stalin nosił w sobie tę urazę przez dekady, co rzutowało na jego późniejsze decyzje dotyczące „kwestii polskiej”.

Operacja polska NKWD – zapomniane ludobójstwo

Zanim doszło do Katynia, Polacy w Związku Radzieckim padli ofiarą jednej z najbardziej krwawych akcji Wielkiego Terroru. W latach 1937–1938, na mocy rozkazu nr 00485, NKWD przeprowadziło tzw. operację polską. Według oficjalnych danych radzieckich rozstrzelano wówczas ponad 111 tysięcy osób, a setki tysięcy wysłano do łagrów.

Z punktu widzenia historycznego nie była to tylko czystka klasowa, ale etniczna. Stalin postrzegał Polaków mieszkających w ZSRR jako „piątą kolumnę” II Rzeczypospolitej i potencjalnych szpiegów Polskiej Organizacji Wojskowej (POW), która w jego paranoicznej wizji świata wciąż istniała i spiskowała przeciwko niemu. To właśnie w tym okresie utrwalił się obraz Polaka jako genetycznego wroga rewolucji.

Ciekawostka: Skala represji

Czy wiesz, że podczas Wielkiego Terroru prawdopodobieństwo zostania rozstrzelanym było dla Polaka mieszkającego w ZSRR prawie 40 razy większe niż dla przedstawiciela innych grup narodowościowych? To pokazuje, że Polska zajmowała „wyjątkowe” miejsce w hierarchii wrogów Stalina.

Czy Polacy byli narodem najbardziej znienawidzonym?

Pytanie o to, czy Stalin darzył Polaków największą nieufnością, jest trudne, ponieważ dyktator miał „szeroki wachlarz” narodów, które uznawał za podejrzane. Na liście prześladowanych znaleźli się m.in. Ukraińcy (Wielki Głód), Czeczeni, Tatarzy Krymscy czy Niemcy nadwołżańscy.

Jednak historycy podkreślają, że Polska była dla Stalina przypadkiem szczególnym z trzech powodów:

1. Geopolityka: Polska była „pomostem” do Europy i największą barierą dla radzieckiej ekspansji na Zachód.
2. Elity: Stalin wierzył, że polska inteligencja i oficerowie są niereformowalni i zawsze będą dążyć do niepodległości. Stąd decyzja o Katyniu – była to próba „odcięcia głowy” narodowi, by łatwiej było go podporządkować.
3. Ideologia: Polska, jako kraj katolicki i silnie przywiązany do tradycji narodowej, była całkowitym przeciwieństwem radzieckiego modelu „homo sovieticus”.

Katyń jako kontynuacja polityki niszczenia elit

Zbrodnia katyńska z 1940 roku jest przez wielu historyków postrzegana jako bezpośrednia realizacja planu Stalina, by Polska nigdy więcej nie mogła zagrozić interesom ZSRR. Likwidacja ponad 20 tysięcy oficerów, policjantów i urzędników nie była działaniem wojennym, lecz precyzyjną operacją policyjną wymierzoną w fundamenty państwowości.

Współczesna historiografia (np. prace prof. Andrzeja Nowaka) wskazuje, że Stalin nie ufał nawet polskim komunistom. Podczas czystek w latach 30. niemal całe kierownictwo Komunistycznej Partii Polski (KPP) zostało wezwane do Moskwy i zgładzone. To unikalny przypadek, by Stalin zlikwidował niemal całą partię komunistyczną innego kraju, co tylko potwierdza jego skrajną nieufność wobec wszystkiego, co polskie.

Podsumowanie spojrzenia historyków

Większość historyków unika stwierdzenia, że polityka Stalina była wyłącznie zemstą za 1920 rok. Dominującym poglądem jest przekonanie, że była to mieszanka osobistych urazów, paranoi oraz chłodnego, imperialnego pragmatyzmu. Stalin wiedział, że aby kontrolować Polskę, musi złamać jej kręgosłup moralny i intelektualny.

Czy Polacy byli narodem najbardziej podejrzanym? Wiele wskazuje na to, że w oczach Stalina Polska stanowiła największe zagrożenie ideologiczne i strategiczne w Europie Środkowej. Choć inne narody również cierpiały, to właśnie wobec Polaków Stalin zastosował tak szeroki wachlarz metod: od masowych egzekucji etnicznych, przez deportacje, aż po próbę całkowitego przeformatowania państwa po 1945 roku.