Pozycja stresowa (ang. stress position) to technika stosowana w przeszłości, głównie podczas przesłuchań lub jako forma kary, polegająca na zmuszaniu osoby do utrzymywania niewygodnej, nienaturalnej lub fizycznie wyczerpującej pozycji ciała przez długi czas. Celem tej metody jest wywołanie intensywnego bólu, skrajnego zmęczenia i głębokiego stresu psychicznego bez pozostawiania widocznych, trwałych śladów fizycznych, co miało na celu ominięcie formalnych zakazów tortur.

Czym jest pozycja stresowa?

Pozycje stresowe są klasyfikowane jako forma okrutnego, nieludzkiego lub poniżającego traktowania, a w wielu kontekstach – jako tortury. Ich działanie opiera się na wykorzystaniu naturalnej fizjologii ciała, poprzez zmuszenie mięśni do pracy w sposób, który prowadzi do szybkiego nagromadzenia kwasu mlekowego, skrajnego napięcia i bólu, a ostatecznie do załamania psychicznego.

Przykłady typowych pozycji stresowych:

• Stanie przy ścianie (ang. wall-standing): Osoba jest zmuszona stać ze stopami rozstawionymi szeroko, opierając się o ścianę jedynie czubkami palców u rąk lub czołem, utrzymując ciało w pozycji, która wymaga stałego, bolesnego napięcia mięśni nóg i pleców.
• Kucanie (ang. squatting): Zmuszanie do długotrwałego kucania lub przyjmowania pozycji "krzesła" (opieranie się plecami o ścianę z kolanami zgiętymi pod kątem 90 stopni, jakby siedziało się na niewidzialnym krześle).
• Kaptur (ang. hooding): Choć nie jest to pozycja w ścisłym sensie, często towarzyszy pozycjom stresowym. Polega na zakładaniu kaptura na głowę, co prowadzi do deprywacji sensorycznej, dezorientacji i potęguje poczucie bezradności i lęku.
• Długotrwałe stanie: Zmuszanie do stania w jednym miejscu przez wiele godzin, często z rękami skutymi lub uniesionymi nad głową, co prowadzi do obrzęku stóp i nóg oraz ogromnego zmęczenia.

Techniki te były historycznie wykorzystywane w różnych reżimach, a współcześnie zyskały rozgłos w kontekście tzw. "wzmocnionych technik przesłuchań" (ang. Enhanced Interrogation Techniques) stosowanych przez niektóre agencje rządowe USA (np. CIA) wobec osób podejrzanych o terroryzm po 11 września 2001 roku.

Skutki stosowania pozycji stresowych

Skutki pozycji stresowych są dwojakie – fizyczne i psychiczne – i mogą prowadzić do długotrwałych, a nawet trwałych uszkodzeń.

Skutki fizyczne

Długotrwałe utrzymywanie nienaturalnej pozycji przeciąża układ mięśniowo-szkieletowy i krążenia:

1. Uszkodzenie mięśni i nerwów: Skrajne i chroniczne napięcie mięśni może prowadzić do uszkodzenia tkanki mięśniowej, a w skrajnych przypadkach do rabdomiolizy (rozpadu mięśni), co może zagrażać życiu i prowadzić do niewydolności nerek.
2. Problemy z krążeniem: Długotrwałe unieruchomienie lub utrzymywanie nóg w jednej pozycji może powodować obrzęki, zaburzenia krążenia i ryzyko zakrzepicy.
3. Przewlekły ból: Powtarzane stosowanie tych technik prowadzi do chronicznego bólu mięśni, stawów i kręgosłupa, który może utrzymywać się latami po zaprzestaniu tortur.

Skutki psychiczne

Aspekt psychologiczny jest często bardziej wyniszczający niż fizyczny ból:

1. Trauma i zaburzenia lękowe: Pozycje stresowe są silnym czynnikiem traumatyzującym, prowadzącym do rozwoju zespołu stresu pourazowego (PTSD), chronicznych stanów lękowych i depresji.
2. Utrata kontroli i bezradność: Bycie zmuszonym do pozostawania w pozycji, która wywołuje ból, przy jednoczesnej niemożności jej zmiany, prowadzi do całkowitego poczucia utraty kontroli nad własnym ciałem i życiem.
3. Załamanie psychiczne: Połączenie bólu, zmęczenia, deprywacji sensorycznej (jeśli towarzyszy temu np. kaptur) i niepewności co do czasu trwania, często prowadzi do załamania psychicznego, halucynacji i niemożności logicznego myślenia, co jest głównym celem tych technik – wymuszeniem zeznań.

Dlaczego pozycja stresowa jest współcześnie zakazana?

Pozycje stresowe są współcześnie zakazane na mocy prawa międzynarodowego, ponieważ są uznawane za formę tortur lub okrutnego, nieludzkiego lub poniżającego traktowania.

Kluczowym dokumentem jest Konwencja ONZ w sprawie zakazu stosowania tortur oraz innego okrutnego, nieludzkiego lub poniżającego traktowania albo karania, przyjęta przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych 10 grudnia 1984 roku.

Konwencja ta definiuje tortury jako każde działanie, którym jakiejkolwiek osobie umyślnie zadaje się ostry ból lub cierpienie, fizyczne bądź psychiczne, w celu uzyskania od niej informacji, ukarania, zastraszenia lub wywarcia nacisku, gdy jest to powodowane przez funkcjonariusza państwowego lub za jego zgodą.

Pozycje stresowe, choć mogą nie pozostawiać śladów złamań czy ran, spełniają kryterium zadawania ostrego cierpienia fizycznego i psychicznego w celu uzyskania informacji. W związku z tym, są one:

1. Niezgodne z godnością ludzką: Naruszają podstawowe prawa człowieka, w tym prawo do nietykalności cielesnej i godności.
2. Nieskuteczne: Zeznania wymuszone bólem i załamaniem psychicznym są z natury niewiarygodne, ponieważ osoba poddana torturom powie wszystko, byle tylko przerwać cierpienie.
3. Zakazane bez wyjątków: Zgodnie z Konwencją ONZ, żadne okoliczności wyjątkowe, takie jak stan wojny, groźba wojny, brak wewnętrznej stabilizacji politycznej lub jakakwiek inna sytuacja wyjątkowa, nie mogą stanowić usprawiedliwienia dla stosowania tortur.

Dlatego też, stosowanie pozycji stresowych jest prawnie i etycznie zakazane we wszystkich cywilizowanych państwach i jest monitorowane przez międzynarodowe organy, takie jak Komitet Przeciwko Torturom ONZ.