To jedna z tych zagadek geopolitycznych, które potrafią nieźle namieszać w głowie. Patrzymy na mapę i widzimy ogromną wyspę, która oficjalnie jest częścią Królestwa Danii. Dania z kolei jest dumnym członkiem Unii Europejskiej od dekad. Logika podpowiadałaby więc, że Grenlandia również powinna znajdować się w strukturach unijnych. Rzeczywistość jest jednak inna – Grenlandia to jedyne terytorium (poza Wielką Brytanią), które zdecydowało się na „rozwód” z Europą.

Jak Grenlandia w ogóle znalazła się w Unii?

Historia obecności Grenlandii w strukturach europejskich zaczęła się w 1973 roku. Wtedy to Dania przystąpiła do Europejskiej Wspólnoty Gospodarczej (EWG), która była poprzedniczką dzisiejszej Unii Europejskiej. Problem polegał na tym, że Grenlandia nie miała wtedy zbyt wiele do powiedzenia. Jako kolonia, a później integralna część Danii bez szerokiej autonomii, została „wciągnięta” do wspólnoty razem z Kopenhagą.

Co ciekawe, już wtedy Grenlandczycy nie byli zachwyceni tym pomysłem. W ogólnokrajowym referendum w Danii większość mieszkańców wyspy zagłosowała przeciwko akcesji (ponad 70% głosów na „nie”), ale ich głosy utonęły w morzu entuzjazmu kontynentalnych Duńczyków.

Główny powód rozstania: ryby

Jeśli zastanawiasz się, o co poszło, odpowiedź jest prosta i... pachnie morzem. Chodziło o rybołówstwo. Dla Grenlandii ryby to nie tylko dodatek do obiadu, to fundament całej gospodarki i tożsamości narodowej. Przystąpienie do EWG oznaczało, że grenlandzkie wody stały się otwarte dla kutrów z całej Europy, a limity połowowe były ustalane w Brukseli, a nie w Nuuk (stolicy Grenlandii).

Grenlandczycy czuli, że tracą kontrolę nad swoim największym skarbem. Kiedy w 1979 roku wyspa uzyskała autonomię (tzw. Home Rule), jedną z pierwszych decyzji nowych władz było rozpisanie referendum w sprawie członkostwa we wspólnocie.

„Greenexit” przed Brexitem

W 1982 roku odbyło się historyczne głosowanie. Mieszkańcy wyspy zdecydowali, że chcą opuścić EWG. Proces negocjacji trwał kilka lat i ostatecznie, 1 lutego 1985 roku, Grenlandia oficjalnie przestała być częścią wspólnoty. Był to pierwszy przypadek w historii, kiedy terytorium zależne od państwa członkowskiego zdecydowało się na taki krok.

Status Grenlandii dzisiaj: partner, ale nie członek

Mimo że Grenlandia nie jest w UE, nie oznacza to, że całkowicie odcięła się od Europy. Obecnie posiada ona status Krajów i Terytoriów Zamorskich (KTZ). Co to oznacza w praktyce?

• Fundusze unijne: Grenlandia nadal otrzymuje wsparcie finansowe z Brukseli, głównie w ramach partnerstwa w dziedzinie edukacji i zrównoważonego rozwoju.
• Dostęp do rynku: Produkty z Grenlandii (głównie owoce morza) mogą trafiać na rynek unijny bez cła.
• Obywatelstwo: Ponieważ Grenlandczycy są obywatelami Danii, technicznie rzecz biorąc, są również obywatelami Unii Europejskiej. Mogą swobodnie podróżować, mieszkać i pracować w krajach UE.

Ciekawostka: czy Grenlandia kiedyś wróci?

W ostatnich latach temat powrotu do UE rzadko pojawia się w debacie publicznej na wyspie. Grenlandia skupia się raczej na dążeniu do pełnej niepodległości od Danii niż na ponownym wiązaniu się z Brukselą. Co więcej, zmiany klimatyczne sprawiają, że pod lodowcami Grenlandii odkrywane są ogromne złoża surowców mineralnych i metali ziem rzadkich. Posiadanie pełnej kontroli nad tymi bogactwami jest dla lokalnych władz priorytetem, którego nie chcą dzielić z unijną biurokracją.

Podsumowanie statusu prawnego

Z punktu widzenia prawa międzynarodowego sytuacja jest jasna: Dania jako państwo jest członkiem UE, ale traktaty unijne zawierają specjalne protokoły, które wyłączają Grenlandię z obszaru stosowania unijnego prawa (z wyjątkiem wspomnianego statusu KTZ). To unikalna konstrukcja, która pozwala Grenlandii cieszyć się duńską opieką i europejskimi paszportami, jednocześnie zachowując pełną władzę nad swoimi łowiskami i surowcami.

Warto wiedzieć, że podobny status „poza Unią” mają też inne terytoria powiązane z państwami członkowskimi, jak np. Polinezja Francuska czy holenderskie wyspy na Karaibach. Grenlandia pozostaje jednak najbardziej spektakularnym przykładem na to, że można być częścią europejskiego królestwa, a jednocześnie stać twardo poza granicami samej Unii.