Postać Aleksandra Kostki-Napierskiego to jedna z najbardziej zagadkowych i kontrowersyjnych biografii w siedemnastowiecznej historii Polski. Przez jednych uważany za bohatera ludowego i bojownika o wolność chłopów, przez innych za zwykłego oszusta, szpiega na usługach obcych mocarstw lub po prostu ambitnego awanturnika. Kim naprawdę był człowiek, który w 1651 roku rzucił wyzwanie potężnej Rzeczypospolitej, wzniecając bunt na Podhalu?

Tajemnica pochodzenia i prawdziwe nazwisko

Zacznijmy od tego, że „Aleksander Kostka-Napierski” to najprawdopodobniej pseudonim, a nie prawdziwe nazwisko. Historycy w większości skłaniają się ku teorii, że pod tym mianem ukrywał się Wojciech Stanisław Bzowski, drobny szlachcic z Mazowsza. Dlaczego więc zmienił tożsamość?

Napierski był mistrzem autokreacji. Podawał się za nieślubnego syna króla Władysława IV Wazy, co miało mu nadać prestiżu i legitymizacji w oczach prostego ludu. Nazwisko „Kostka” z kolei miało sugerować powiązania z potężnym rodem magnackim. Ta aura tajemnicy i królewskiej krwi sprawiła, że chłopi z Podhala chętniej słuchali jego wezwań do buntu przeciwko szlachcie i uciążliwym ciężarom pańszczyźnianym.

Powstanie na Podhalu i zajęcie Czorsztyna

Najważniejszy moment w „karierze” Napierskiego nastąpił w czerwcu 1651 roku. Wykorzystał on niezwykle trudną sytuację Rzeczypospolitej – kraj był wówczas zaangażowany w krwawe tłumienie powstania Chmielnickiego na Ukrainie. Główne siły koronne znajdowały się na wschodzie, co pozostawiło południowe granice niemal bezbronne.

Napierski, dysponując niewielkim oddziałem, zdołał podstępem opanować zamek w Czorsztynie. Z tej strategicznie położonej twierdzy rozsyłał uniwersały do chłopów, wzywając ich do powszechnego powstania przeciwko panom. Jego plan był śmiały: chciał wywołać dywersję na tyłach wojsk polskich, co bezpośrednio wspierałoby działania Bohdana Chmielnickiego. Istnieją mocne dowody na to, że Napierski był w kontakcie z kozackim hetmanem i działał jako jego agent.

Dlaczego chłopi mu zaufali?

Sytuacja wsi w XVII wieku była tragiczna. Podwyższanie pańszczyzny, samowola szlachty i bieda sprawiały, że każda obietnica zmiany losu padała na podatny grunt. Napierski obiecywał zniesienie poddaństwa, co dla górali było wizją niemal rajską.

Upadek buntu i brutalny koniec

Reakcja władz była jednak szybsza, niż spodziewał się Napierski. Biskup krakowski Piotr Gembicki, nie czekając na powrót króla, zmobilizował oddziały milicji biskupiej oraz okoliczną szlachtę. Zamek w Czorsztynie został oblężony. Choć Napierski liczył na masowe wsparcie chłopstwa z całego regionu, pomoc nie nadeszła w wystarczającej sile.

Po zaledwie kilku dniach oblężenia, w wyniku zdrady części załogi zamku, Aleksander Kostka-Napierski został wydany w ręce wojsk biskupich. Proces był krótki, a wyrok niezwykle surowy. W lipcu 1651 roku w Krakowie Napierski został poddany okrutnym torturom i ostatecznie wbity na pal. Razem z nim stracono jego najbliższych współpracowników: Stanisława Łętowskiego (sołtysa z Czarnego Dunajca) oraz Marcina Radockiego.

Mit bohatera kontra rzeczywistość historyczna

Postać Napierskiego przeszła fascynującą ewolucję w polskiej kulturze. W okresie PRL-u próbowano z niego zrobić „polskiego Robin Hooda” lub prekursora walki klasowej. Przedstawiano go jako tragicznego bohatera, który poświęcił życie dla uciemiężonego ludu. W 1955 roku powstał nawet film „Podhale w ogniu”, który utrwalał tę romantyczną wizję.

Współcześni historycy patrzą na niego znacznie chłodniej. Dominują dwa główne nurty interpretacyjne:

1. Agentura: Napierski był sprawnym agentem obcych wpływów (Chmielnickiego, a być może i Szwedów lub Siedmiogrodu), którego zadaniem było zdestabilizowanie państwa od środka.
2. Awanturnictwo: Był człowiekiem o ogromnych ambicjach, który wykorzystał nastroje społeczne do budowy własnej potęgi, nie dbając o realne skutki, jakie jego działania sprowadziły na lokalną ludność.

Ciekawostka: Czy Napierski był szpiegiem idealnym?

Warto wiedzieć, że Napierski przed przybyciem na Podhale podróżował po Europie. Odwiedził m.in. Szwecję, Niemcy i Francję. Jego umiejętność posługiwania się językami obcymi oraz znajomość realiów wojskowych sugerują, że przeszedł solidne przeszkolenie, co tylko podsyca teorie o jego szpiegowskiej działalności na rzecz wrogów Rzeczypospolitej.

Niezależnie od tego, czy uznamy go za zdrajcę, czy za tragicznego buntownika, Aleksander Kostka-Napierski pozostaje symbolem głębokich napięć społecznych XVII-wiecznej Polski. Jego krótki, ale gwałtowny bunt pokazał, jak kruchy był spokój wewnętrzny państwa w obliczu zewnętrznych zagrożeń.