Historia przedwojennej Polski to nie tylko eleganckie bale i polityczne debaty w Sejmie, ale przede wszystkim czas twardych ludzi, którzy nie bali się ubrudzić rąk dla idei. Jedną z najbardziej barwnych, a zarazem kontrowersyjnych postaci tamtego okresu był Rajmund Jaworowski. Jeśli interesuje Cię, jak wyglądały kulisy władzy w II Rzeczypospolitej i kim właściwie byli słynni sanatorzy, ten tekst pozwoli Ci zrozumieć dynamikę tamtych lat.

Rajmund Jaworowski: socjalista z pistoletem w ręku

Rajmund Jaworowski nie był typowym politykiem w dzisiejszym tego słowa znaczeniu. Urodzony w 1885 roku, od młodości nasiąkał ideami socjalistycznymi i niepodległościowymi. Jego życie to gotowy scenariusz na film sensacyjny. Jako członek Organizacji Bojowej PPS (Polskiej Partii Socjalistycznej) brał udział w akcjach zbrojnych przeciwko carskiemu zaborcy. To właśnie wtedy zyskał opinię człowieka od „brudnej roboty” i bezgranicznie oddanego Józefowi Piłsudskiemu.

Jaworowski był liderem warszawskich struktur PPS, ale jego prawdziwa siła tkwiła w poparciu robotników i... bojówek. Dowodził tzw. „Łokietkami” (od nazwy grupy „Łokietek”), czyli paramilitarnym ramieniem partii, które pilnowało porządku na ulicach Warszawy, a czasem siłowo rozprawiało się z politycznymi przeciwnikami, zwłaszcza z komunistami i endecją.

Najważniejsze osiągnięcia i rola w państwie

Choć Jaworowski kojarzony jest głównie z walką uliczną, jego osiągnięcia miały wymiar systemowy. Był wieloletnim radnym Warszawy i przewodniczącym Rady Miejskiej, co dawało mu realny wpływ na rozwój stolicy. Do jego najważniejszych dokonań należą:

• Budowa struktur związkowych: Stworzył potężne zaplecze w postaci Centralnego Zrzeszenia Klasowych Związków Zawodowych, które było lojalne wobec Piłsudskiego.
• Wsparcie Przewrotu Majowego: W 1926 roku to właśnie Jaworowski i jego robotnicze bojówki sparaliżowały Warszawę, wspierając oddziały Piłsudskiego w przejęciu władzy.
• Rozłam w PPS: W 1928 roku doprowadził do rozłamu w partii, tworząc PPS-Dawną Frakcję Rewolucyjną. Był to ruch czysto pro-piłsudczykowski, który miał odciągnąć robotników od opozycji wobec Sanacji.

Kim byli sanatorzy i o co walczyli

Słowo „sanatorzy” pochodzi od łacińskiego sanatio, co oznacza „uzdrowienie”. Było to określenie obozu politycznego skupionego wokół Józefa Piłsudskiego, który doszedł do władzy po zamachu stanu w maju 1926 roku. Sanatorzy głosili hasło „moralnej sanacji” życia publicznego. Twierdzili, że polski parlamentaryzm jest skorumpowany, niewydolny i partyjniacki, a państwo potrzebuje silnej ręki oraz etyki w polityce.

W skład obozu sanacyjnego wchodziły bardzo różne środowiska: od dawnych socjalistów (jak Jaworowski), przez legionistów, aż po konserwatywną arystokrację. Łączyła ich jedna postać – Komendant.

Struktura i ideologia Sanacji

Sanacja nie była jednolitą partią, lecz szerokim ruchem poparcia, który z czasem sformalizował się jako Bezpartyjny Blok Współpracy z Rządem (BBWR). Głównymi założeniami sanatorów były:

1. Nadrzędność państwa: Interes państwa stał ponad interesem jednostki czy partii politycznej.
2. Kult wodza: Bezgraniczne zaufanie do autorytetu Piłsudskiego.
3. Ograniczenie roli Sejmu: Sanatorzy dążyli do wzmocnienia władzy wykonawczej (prezydenta i rządu) kosztem parlamentu, co ostatecznie przypieczętowała Konstytucja kwietniowa z 1935 roku.
4. Solidaryzm społeczny: Próba łagodzenia konfliktów między klasami społecznymi w imię wspólnego dobra narodowego.

Elita władzy: grupa pułkowników

Wewnątrz obozu sanacyjnego szczególną rolę odgrywała tzw. „grupa pułkowników”. Byli to najbliżsi współpracownicy Piłsudskiego, wywodzący się z Legionów Polskich i Polskiej Organizacji Wojskowej. Ludzie tacy jak Walery Sławek, Aleksander Prystor czy Józef Beck obsadzali kluczowe stanowiska w państwie. To oni nadawali ton polityce II RP w latach 30., często stosując metody autorytarne wobec opozycji (czego symbolem stało się więzienie w Berezie Kartuskiej).

Ciekawostka: żona Rajmunda, Konstancja Jaworowska

Warto wiedzieć, że Rajmund Jaworowski nie działał sam. Jego żona, Konstancja, była równie barwną postacią. Jako działaczka socjalistyczna i radna Warszawy, aktywnie walczyła o prawa kobiet i robotników. Razem tworzyli „power couple” przedwojennej Warszawy, budząc postrach wśród politycznych wrogów i uwielbienie wśród lojalnych im robotników z Woli czy Czerniakowa.

Dziedzictwo Jaworowskiego i Sanacji

Rajmund Jaworowski zmarł w 1941 roku w okupowanej Warszawie, będąc już postacią nieco zapomnianą i odsuniętą na boczny tor po śmierci Piłsudskiego w 1935 roku. Sanacja natomiast przetrwała jako obóz rządzący aż do wybuchu II wojny światowej.

Choć rządy sanatorów do dziś budzą kontrowersje – z jednej strony modernizacja państwa i budowa Gdyni, z drugiej autorytaryzm i proces brzeski – nie da się ukryć, że ludzie tacy jak Jaworowski ukształtowali fundamenty polskiej państwowości w ekstremalnie trudnych warunkach geopolitycznych. Byli to ideowcy, dla których Polska była wartością najwyższą, choć metody, jakimi służyli ojczyźnie, często wykraczały poza ramy demokratycznego państwa prawa.