Język, którym posługujemy się na co dzień, jest niezwykle plastyczny. Czasami rzeczywistość bywa zbyt brutalna, smutna lub po prostu krępująca, by mówić o niej wprost. W takich momentach z pomocą przychodzą eufenizmy – swoiste „poduszki powietrzne” komunikacji, które łagodzą siłę uderzenia trudnych słów. Choć często używamy ich podświadomie, pełnią one kluczową rolę w budowaniu relacji międzyludzkich i zachowaniu kultury osobistej.

Co to właściwie jest eufemizm?

Słowo „eufemizm” wywodzi się z języka greckiego (euphemismós) i dosłownie oznacza „dobrowróżenie” lub „używanie dobrych słów”. W najprostszym ujęciu jest to wyraz lub sformułowanie użyte zamiast innego, które mogłoby zostać uznane za zbyt dosadne, drastyczne, wulgarne lub niegrzeczne.

Eufemizm nie zmienia sensu wypowiedzi, ale zmienia jej ładunek emocjonalny. Zamiast walić prosto z mostu, owijamy przekaz w bawełnę, aby oszczędzić komuś przykrości lub uniknąć towarzyskiej gafy. To narzędzie, które pozwala nam poruszać tematy tabu w sposób akceptowalny społecznie.

Jakie funkcje pełnią eufemizmy w języku?

Eufemizmy nie są tylko ozdobnikami – mają do spełnienia konkretne zadania. Oto najważniejsze z nich:

• Łagodzenie przekazu (funkcja melioratywna): To najczęstszy powód ich stosowania. Używamy ich, gdy mówimy o śmierci, chorobach czy nieszczęściach, aby nie ranić odbiorcy.
• Omijanie tabu: W każdej kulturze istnieją tematy, o których nie wypada mówić wprost. Dotyczy to zazwyczaj fizjologii, seksu czy pewnych sfer sacrum.
• Zachowanie grzeczności i etykiety: Eufemizmy pozwalają nam być uprzejmymi. Zamiast powiedzieć komuś, że kłamie, powiemy, że „mija się z prawdą”.
• Poprawność polityczna i społeczna: Współcześnie eufemizmy pomagają unikać określeń, które mogłyby być dyskryminujące lub obraźliwe dla konkretnych grup społecznych.
• Manipulacja i propaganda: To ciemniejsza strona eufemizmów. Politycy czy korporacje często używają ich, by ukryć niewygodne fakty. „Korekta cen” brzmi przecież znacznie lepiej niż „podwyżka”, a „restrukturyzacja zatrudnienia” łagodniej niż „masowe zwolnienia”.

Przykłady eufemizmów, które słyszysz każdego dnia

Eufemizmy przenikają niemal każdą sferę naszego życia. Oto kilka popularnych przykładów podzielonych na kategorie:

Śmierć i przemijanie

To obszar, w którym eufemizmy występują najliczniej, ponieważ śmierć jest tematem trudnym i budzącym lęk.

• Zamiast „umarł” – odszedł od nas, zasnął w Panu, wyzionął ducha, przeniósł się na tamten świat.
• Zamiast „zabić” – zlikwidować, zneutralizować, posłać do piachu.

Cechy charakteru i wygląd

Używamy ich, by nie sprawić nikomu przykrości.

• Zamiast „gruby” – puszysty, o pełnych kształtach, dobrze zbudowany.
• Zamiast „głupi” – niegrzeszący inteligencją, o nieszablonowym toku myślenia.
• Zamiast „stary” – w jesieni życia, senior, osoba dojrzała.

Praca i status materialny

• Zamiast „biedny” – osoba w trudnej sytuacji materialnej, niezamożny.
• Zamiast „sprzątaczka” – konserwator powierzchni płaskich.
• Zamiast „bezrobotny” – osoba poszukująca nowych wyzwań zawodowych.

Fizjologia i życie prywatne

• Zamiast „iść do toalety” – udać się tam, gdzie król chodzi piechotą, pójść przypudrować nosek.
• Zamiast „pijany” – pod wpływem, w stanie wskazującym, wesoły.

Czy eufemizmy występują w każdym języku?

Odpowiedź brzmi: tak. Eufemizmy są uniwersalnym zjawiskiem językowym, ponieważ wynikają z natury ludzkiej psychiki i funkcjonowania społeczeństw. Każda kultura posiada swoje sfery tabu, choć mogą się one od siebie różnić.

W języku angielskim zamiast „fired” (zwolniony) usłyszymy „let go”, a zamiast „toilet” często używa się „restroom” lub „bathroom”. W językach azjatyckich, gdzie kultura „zachowania twarzy” i hierarchia są niezwykle istotne, eufemizmy są jeszcze bardziej rozbudowane i subtelne niż w Europie.

Można śmiało powiedzieć, że dopóki ludzie będą odczuwać wstyd, strach lub potrzebę bycia uprzejmym, eufemizmy będą nieodłączną częścią ich mowy.

Ciekawostka: Przeciwieństwo eufemizmu

Warto wiedzieć, że eufemizm ma swoje całkowite przeciwieństwo – jest nim dysfemizm. O ile eufemizm łagodzi, o tyle dysfemizm celowo wyostrza, brutalizuje lub nadaje wypowiedzi pogardliwy ton. Przykładem może być nazwanie jedzenia „paszą”, samochodu „rzęchem”, a umierania „wykitowaniem”. Używamy ich zazwyczaj wtedy, gdy chcemy wyrazić silne negatywne emocje lub kogoś obrazić.