Język ewoluuje wraz z nami, a sposób, w jaki się komunikujemy, coraz częściej odzwierciedla potrzebę szacunku i dostrzeżenia różnorodności. Język inkluzywny, choć dla wielu osób wciąż brzmi nowocześnie, w praktyce opiera się na prostych mechanizmach, które mają sprawić, by nikt nie czuł się wykluczony. W języku polskim, który jest silnie „ułpciowiony” (czyli niemal każde słowo wskazuje na płeć), stosowanie form neutralnych lub trzecioosobowych wymaga odrobiny wprawy, ale szybko wchodzi w nawyk.

Czym właściwie są formy neutralne i trzecioosobowe?

W tradycyjnej polszczyźnie mamy do wyboru głównie rodzaj męski i żeński. Osoby, które nie utożsamiają się z żadną z tych binarnych kategorii, lub po prostu chcą używać języka bardziej otwartego, sięgają po tzw. rodzaj neutralny (często nazywany też niebinarnym lub postpłciowym).

Stosowanie trzeciej osoby w odniesieniu do siebie lub innych w kontekście inkluzywności najczęściej przybiera formę używania zaimków neutralnych (ono/jego) lub konstrukcji opartych na słowie „osoba”. Dzięki temu unikamy narzucania komuś (lub sobie) płci w każdym wypowiedzianym zdaniu.

Jak mówić o sobie w sposób inkluzywny?

Mówienie o sobie z pominięciem końcówek męskich (-em) lub żeńskich (-am) może na początku wydawać się wyzwaniem, ale istnieje kilka sprawdzonych metod, które stosuje się w praktyce:

Używanie dukaizmów (rodzaj neutralny)

Dukaizmy to formy czasowników i przymiotników zakończone na „-om”, „-um” lub „-o”. Pozwalają one na zachowanie struktury zdania przy jednoczesnej zmianie jego wydźwięku płciowego.

• Zamiast: „Zrobiłem to” lub „Zrobiłam to”.
• W praktyce: „Zrobiłom to” lub „Byłom tam”.

Konstrukcje z wyrazem „osoba”

To jedna z najbezpieczniejszych i najbardziej naturalnie brzmiących metod. Zamiast określać się jako „uczeń” czy „uczennica”, używamy formy opisowej.

• Zamiast: „Jestem nowym pracownikiem”.
• W praktyce: „Jestem osobą nowo zatrudnioną w tym dziale”.

Unikanie form osobowych (strona bierna i bezosobowa)

Można tak konstruować zdania, aby całkowicie uciec od wskazywania płci, używając form bezosobowych.

• Zamiast: „Napisałem raport”.
• W praktyce: „Raport został napisany” lub „Udało się napisać raport”.

Jak mówić o innych w trzeciej osobie neutralnej?

Kiedy mówimy o kimś innym, kluczowe jest uszanowanie zaimków, których ta osoba używa. W języku inkluzywnym najczęściej spotkamy się z formami „ono/jego” (tzw. neutratywy) lub formami nowatorskimi, takimi jak „onu/jenu”.

Przykłady konkretnych sformułowań

Oto jak wyglądają codzienne sytuacje z wykorzystaniem języka inkluzywnego:

1. Zamiast: „On przyszedł i przyniósł swoją książkę”.
   W praktyce: „Ono przyszło i przyniosło swoją książkę” (jeśli osoba używa zaimków ono/jego).
2. Zamiast: „To jest mój kolega, jest świetnym grafikiem”.
   W praktyce: „To jest osoba koleżeńska z mojego zespołu, zajmuje się grafiką i robi to świetnie”.
3. Zamiast: „Każdy uczeń powinien oddać pracę”.
   W praktyce: „Każda osoba uczniowska powinna oddać pracę”.

Czy wiesz, że...?

Wiele osób obawia się, że język inkluzywny jest „sztuczny”, tymczasem język polski historycznie posiadał znacznie więcej form neutralnych, które z czasem zanikły lub zmieniły znaczenie. Współczesne dukaizmy (formy typu „zrobiłom”) nawiązują do staropolskich struktur i są próbą odnalezienia w gramatyce miejsca dla każdego, bez konieczności tworzenia zupełnie nowych języków od zera.

Praktyczne wskazówki dla początkujących

Jeśli chcesz zacząć stosować język inkluzywny w praktyce, pamiętaj o kilku zasadach, które ułatwią Ci komunikację:

• Pytaj o zaimki: Jeśli nie masz pewności, jak zwracać się do danej osoby, po prostu zapytaj: „Jakich zaimków używasz?” lub „Jak się do Ciebie zwracać?”. To wyraz szacunku, a nie nietaktu.
• Używaj „osobatywów”: Słowa takie jak „osoba kliencka”, „osoba autorska” czy „osoba ekspercka” są coraz częściej spotykane w oficjalnej komunikacji firmowej i mediach. Brzmią profesjonalnie i nikogo nie wykluczają.
• Daj sobie czas: Przestawienie się na myślenie o języku w sposób neutralny wymaga czasu. Pomyłki się zdarzają – najważniejsza jest intencja i chęć bycia osobą wspierającą.

Stosowanie trzeciej osoby i form neutralnych to nie tylko kwestia gramatyki, ale przede wszystkim uważności na drugiego człowieka. W świecie, w którym różnorodność jest faktem, język staje się narzędziem, które pozwala nam tę różnorodność docenić i nazwać.