Bullying, czyli systematyczne i celowe znęcanie się, jest zjawiskiem, które może przybierać wiele form, ale to właśnie bullying psychiczny (emocjonalny) często pozostaje najbardziej niewidoczny i z tego powodu bywa bagatelizowany, mimo że jego długoterminowe konsekwencje dla zdrowia psychicznego są druzgocące. Zrozumienie jego mechanizmów, sposobów rozpoznawania i przeciwdziałania jest kluczowe, niezależnie od wieku ofiary.

Czym różni się bullying psychiczny od innych form?

Bullying to powtarzające się, celowe działania agresywne lub przemocowe, których celem jest zastraszanie, znęcanie się lub sprawianie krzywdy drugiej osobie, przy czym występuje nierównowaga sił między sprawcą a ofiarą.

Różnica między bullyingiem psychicznym a innymi formami tkwi przede wszystkim w naturze zadawanej krzywdy i widoczności śladów:

1. Bullying fizyczny: Obejmuje działania, które powodują ból lub obrażenia ciała, takie jak bicie, kopanie, popychanie, szarpanie czy niszczenie mienia. Jest najłatwiej dostrzegalny, ponieważ pozostawia widoczne ślady.
2. Bullying werbalny: Skupia się na słownym upokarzaniu i zastraszaniu. Obejmuje wyśmiewanie, wyzywanie, wyszydzanie, poniżanie, obrażanie słowne oraz groźby. Choć nie zostawia fizycznych śladów, jest bardziej bezpośredni i jawny niż bullying psychiczny.
3. Bullying psychiczny (emocjonalny/relacyjny): Jest najbardziej subtelny i podstępny. Polega na działaniach, które nie pozostawiają fizycznych śladów, ale mają ogromny wpływ na zdrowie psychiczne, godność i poczucie bezpieczeństwa ofiary. Jego głównym celem jest manipulowanie emocjami, obniżanie poczucia własnej wartości, izolowanie i kontrolowanie ofiary.

Kluczowa różnica: Podczas gdy bullying fizyczny i werbalny są często jawne i łatwiejsze do zidentyfikowania, bullying psychiczny opiera się na niewidzialnych formach agresji, takich jak wykluczanie, ignorowanie, plotkowanie czy szantaż emocjonalny. Często jest bagatelizowany przez otoczenie jako "tylko żarty" lub "konflikt", co sprawia, że ofiara czuje się zmuszona do milczenia.

Najczęstsze formy bullyingu psychicznego

Bullying psychiczny może przybierać formy:

• Wykluczanie i izolowanie: Celowe ignorowanie, unikanie kontaktu, odchodzenie od towarzystwa, gdy dołącza ofiara, co prowadzi do izolacji społecznej.
• Rozpowszechnianie plotek i pomówień: Sianie kłamstw i negatywnych treści w celu zaszkodzenia reputacji ofiary.
• Manipulacja emocjonalna i szantaż: Wykorzystywanie emocji ofiary (np. poczucia winy, lojalności) do osiągnięcia własnych celów, groźby, zastraszanie.
• Ciągłe krytykowanie i ośmieszanie: Regularne, złośliwe uwagi, wyśmiewanie, szyderstwo, które niszczą poczucie własnej wartości.

Jak rozpoznać bullying psychiczny?

Rozpoznanie tej formy przemocy wymaga dużej uważności, ponieważ nie pozostawia ona widocznych śladów na ciele. Sygnały ostrzegawcze można zaobserwować zarówno w zachowaniu ofiary, jak i w dynamice grupy.

Sygnały u ofiary:

• Zmiany w zachowaniu i nastroju: Wycofanie, izolowanie się od rówieśników, unikanie rozmów o szkole/pracy, zmienny nastrój, lękliwość, wyciszenie.
• Problemy psychosomatyczne: Trudności ze snem, brak apetytu, częstsze bóle głowy, brzucha, ogólne objawy lęku i niepokoju.
• Unikanie środowiska: Niechęć do chodzenia do szkoły/pracy, unikanie konkretnych zajęć lub miejsc, odczuwanie silnego stresu przed poniedziałkiem.
• Obniżona samoocena: Utrata zainteresowań, które wcześniej sprawiały radość, poczucie bezwartościowości, niska samoocena i brak pewności siebie.
• Regres: U dzieci i młodzieży może pojawić się regres w komunikacji lub nasilenie zachowań trudnych, zwłaszcza u osób neuroatypowych.

Sygnały w grupie/otoczeniu:

• Wzorce wykluczenia: Zauważalne jest, że jedna osoba jest stale ignorowana, pomijana w aktywnościach grupowych lub celowo odrzucana.
• Nieuzasadniona wrogość: Częste, złośliwe komentarze, ironiczne uwagi lub "żarty", które są skierowane zawsze w stronę tej samej osoby.
• Brak reakcji otoczenia: Obserwatorzy boją się interweniować lub bagatelizują sytuację, mówiąc: "to tylko żarty".

Jak przeciwdziałać bullyingowi psychicznemu?

Skuteczne przeciwdziałanie wymaga podejścia wielopoziomowego, angażującego ofiarę, otoczenie i instytucje.

1. Interwencja i wsparcie dla ofiary:

• Stworzenie bezpiecznej przestrzeni: Zapewnienie ofierze bezpiecznych warunków do rozmowy i udzielenie wsparcia emocjonalnego, bez oceniania i umniejszania jej przeżyć.
• Poszukiwanie pomocy specjalistycznej: Skorzystanie z pomocy psychoterapeuty, psychologa szkolnego lub pedagoga, aby odbudować poczucie własnej wartości, przepracować traumę i nauczyć się asertywności.
• Udokumentowanie zdarzeń: W przypadku dorosłych lub poważnych incydentów, ważne jest zbieranie dowodów na powtarzalność i celowość działań agresora.

2. Działania systemowe i edukacja:

• Polityka zero tolerancji: Wprowadzenie w placówkach (szkołach, miejscach pracy) jasnej polityki zero tolerancji dla wszelkich form agresji.
• Edukacja i budowanie świadomości: Prowadzenie zajęć na temat empatii, tolerancji, szacunku i konsekwencji bullyingu, zarówno dla agresorów, jak i biernych obserwatorów.
• Praca z obserwatorami: Skupienie się na pracy z biernymi obserwatorami, aby zachęcić ich do stania się potencjalnymi obrońcami ofiary.

3. Reakcja na agresora:

• Konsekwencje: Zapewnienie, że agresorzy ponoszą konsekwencje swoich działań, co jest kluczowe dla zatrzymania zjawiska.
• Wsparcie psychologiczne dla agresora: W wielu przypadkach pomoc psychologiczna jest potrzebna również sprawcy, aby zrozumiał mechanizmy swojego zachowania i zapobiegł ich powtarzaniu w przyszłości.

Czy bullying psychiczny występuje u osób dorosłych (18+)?

Tak, bullying psychiczny zdecydowanie występuje u osób dorosłych. Choć termin "bullying" jest najczęściej kojarzony z przemocą rówieśniczą w środowisku szkolnym, zjawisko to nie znika wraz z ukończeniem 18 lat. W życiu dorosłym przyjmuje ono najczęściej formę:

1. Mobbing w miejscu pracy: Jest to odpowiednik szkolnego bullyingu w środowisku zawodowym. Mobbing polega na długotrwałym, uporczywym i systematycznym nękaniu pracownika, które ma na celu jego poniżenie, ośmieszenie, izolowanie lub wyeliminowanie z zespołu. Działania te są niemal zawsze o charakterze psychicznym/emocjonalnym i obejmują:

   • Izolowanie od informacji i kontaktów.
   • Ciągłe, bezpodstawne krytykowanie i ośmieszanie.
   • Ograniczanie możliwości działania lub przydzielanie bezsensownych zadań.
   • Rozpowszechnianie plotek.

2. Przemoc emocjonalna w relacjach intymnych/rodzinnych: Znęcanie psychiczne w relacjach dorosłych polega na stopniowym zastraszaniu, manipulowaniu i kontrolowaniu partnera lub członka rodziny. Do tego typu zachowań zalicza się m.in. gaslighting (manipulowanie percepcją rzeczywistości ofiary) oraz izolowanie jej od bliskich.

3. Bullying w społecznościach online (Cyberbullying): Wraz z rozwojem technologii, cyberprzemoc jest powszechna niezależnie od wieku. Może obejmować publiczne znieważanie, rozpowszechnianie kompromitujących treści lub podszywanie się pod ofiarę, a jej skutki psychiczne są równie poważne.

Konsekwencje w dorosłym życiu

Doświadczenie bullyingu, zwłaszcza psychicznego, ma długoterminowe konsekwencje dla zdrowia psychicznego młodych dorosłych i może utrzymywać się przez całe życie. Badania wskazują, że ofiary bullyingu w dorosłości borykają się z:

• Zaburzeniami depresyjnymi i lękowymi.
• Trudnościami w budowaniu i utrzymywaniu satysfakcjonujących relacji społecznych i intymnych (tzw. post-bullying syndrom).
• Niską samooceną i zaburzonym obrazem siebie.
• Trudnościami w funkcjonowaniu w rolach zawodowych.

Bullying psychiczny jest niewidzialną, ale niezwykle destrukcyjną formą przemocy. Niezależnie od tego, czy dotyczy dziecka w szkole, czy dorosłego w pracy, wymaga natychmiastowego rozpoznania i zdecydowanej interwencji. Pamiętajmy, że "to tylko żarty" nigdy nie jest usprawiedliwieniem dla celowego ranienia drugiej osoby.