Wydania baśni braci Grimm, a zwłaszcza różnice między pierwszym (1812-1815) a siódmym (1857), stanowią fascynujący przykład ewolucji literatury i zmieniających się norm społecznych. Baśnie, które dziś znamy, są efektem wieloletniej pracy i ciągłego „oczyszczania” tekstów przez Jacoba i Wilhelma Grimmów.

Różnice między I a VII wydaniem baśni braci Grimm

Pierwsze wydanie, zatytułowane Kinder- und Hausmärchen (Baśnie dla dzieci i domu), ukazało się w dwóch tomach (1812 i 1815) i było dziełem o charakterze przede wszystkim naukowym i folklorystycznym. Bracia Grimm chcieli zachować autentyczne podania ludowe, co sprawiło, że teksty te były często surowe, brutalne, a nawet zawierały treści seksualne.

Siódme wydanie z 1857 roku, znane jako Ausgabe letzter Hand (wydanie ostatniej ręki), było z kolei ostateczną, kanoniczną wersją, która ukształtowała współczesne postrzeganie tych baśni.

Główne różnice między tymi wydaniami można sprowadzić do kilku kluczowych aspektów:

1. Złagodzenie brutalności i przemocy

W kolejnych wydaniach, w tym w siódmym, bracia Grimm stopniowo łagodzili najbardziej drastyczne sceny, choć, co ciekawe, niektóre makabryczne elementy, które dzieci lubiły, zostały zachowane (np. zła królowa tańcząca w rozgrzanych do czerwoności żelaznych chodakach czy gołębie wydziobujące oczy). Mimo to, ogólny ton opowieści został złagodzony, aby były bardziej strawne dla młodego czytelnika.

2. Usunięcie lub złagodzenie treści seksualnych

To jedna z najbardziej znaczących zmian. W pierwszych wersjach baśni pojawiały się wątki, które w późniejszych wydaniach zostały usunięte lub zmienione, aby zmniejszyć "ładunek seksualny".

• Przykład: W pierwotnej wersji baśni o Roszpunce księżniczka zachodziła w ciążę z księciem. W późniejszych wydaniach ten wątek został usunięty.
• Przykład: Usunięto motywy kazirodcze, takie jak królowie poślubiający własne córki, a wszelkie wzmianki o łóżkach pojawiały się dopiero po ślubie.

3. Zmiana tożsamości złoczyńców

W wielu baśniach, w pierwotnych wersjach, złą postacią była biologiczna matka bohatera. W późniejszych wydaniach, aby chronić wizerunek matki i uczynić opowieść bardziej moralną, postać tę często zastępowano macochą. Był to rodzaj autocenzury braci Grimm, mający na celu moralizację i dostosowanie tekstów do oczekiwań społecznych.

4. Ujednolicenie stylu i literackie dopracowanie

Pierwsze wydanie było zbiorem surowych, transkrybowanych opowieści ludowych. W kolejnych edycjach Wilhelm Grimm, w szczególności, pracował nad nadaniem baśniom spójnego, literackiego stylu, który stał się rozpoznawalny i wzorcowy. Teksty stały się bardziej płynne, narracyjnie uporządkowane i zyskały charakterystyczny, baśniowy ton.

5. Zmiany w zbiorze baśni

Ostateczne wydanie (VII) różniło się od pierwszego także pod względem liczby i wyboru baśni. Niektóre opowieści zostały usunięte, a inne, nowe, dodane. Siódme wydanie zawierało 200 baśni i 10 legend.

Z czego wynikały te zmiany?

Przyczyny ewolucji baśni braci Grimm były złożone i wynikały zarówno z ambicji naukowych, jak i z presji rynku oraz zmieniających się norm społecznych.

1. Dostosowanie do publiczności dziecięcej i rynku

Pierwsze wydanie, choć zatytułowane "Baśnie dla dzieci i domu", było skierowane głównie do środowiska akademickiego. Bracia Grimm wierzyli, że opowieści ludowe ucieleśniają "architekturę umysłową ludu" i są kluczowe dla poznania niemieckiej kultury i tożsamości.

Jednakże, z czasem, baśnie zyskały ogromną popularność wśród młodszych czytelników. Odpowiadając na to zapotrzebowanie, Grimmowie publikowali wydania "dla młodszych", celowo zmieniając historie, aby były bardziej atrakcyjne i akceptowalne dla rosnącej liczby czytelników w miastach.

2. Autocenzura i moralizacja

Bracia Grimm, zwłaszcza Wilhelm, wprowadzali zmiany, które miały na celu moralne oczyszczenie i chrystianizację opowieści. Chcieli, aby ich baśnie promowały wartości chrześcijańskie i burżuazyjne. Zmiana złej matki na macochę była jednym z elementów tego procesu, mającym na celu usunięcie kontrowersyjnych i "niepedagogicznych" wątków. Można to uznać za formę autocenzury.

3. Dążenie do doskonałości literackiej

Wilhelm Grimm, który w dużej mierze odpowiadał za redakcję kolejnych wydań, dążył do stworzenia dzieła o wysokiej wartości literackiej. Zamiast czystego, naukowego zapisu podań, stworzył nową formę literacką – baśń książkową w stylu Grimmów. Wprowadzał dialogi, opisy, powtórzenia i inne zabiegi stylistyczne, które nadały tekstom ich charakterystyczny, magiczny i kanoniczny ton.

4. Wpływ źródeł i informatorów

W kolejnych latach bracia Grimm pozyskiwali nowe źródła i informacje (np. od Dorothei Viehmann), co również wpływało na treść i formę baśni. Nowe opowieści były dodawane, a stare, które uznano za mniej autentyczne lub zbyt podobne do wersji francuskich (np. Charlesa Perraulta), były usuwane lub modyfikowane.

W efekcie tych wszystkich zmian, siódme wydanie z 1857 roku stało się ostatecznym i najbardziej znanym zbiorem, który do dziś jest podstawą większości tłumaczeń i adaptacji na całym świecie.