Pytanie o to, dlaczego jedni z nas naturalnie przejmują ster w grupie, a inni wolą trzymać się w cieniu, fascynuje psychologów od dekad. Czy rodzimy się z „genem przywódcy”, czy może to życie uczy nas, jak łokciami przecierać sobie drogę? Prawda, jak to zwykle bywa, leży gdzieś pośrodku i jest mieszanką biologii, wychowania oraz naszych własnych doświadczeń. Dominacja i uległość to nie tylko etykiety, ale złożone mechanizmy, które pomagają nam odnaleźć się w społeczeństwie.

Biologia i chemia mózgu, czyli co mamy w genach

Zanim jeszcze zaczniemy świadomie kształtować swój charakter, nasza biologia ma już sporo do powiedzenia. Badania sugerują, że skłonność do dominacji może być powiązana z poziomem hormonów i neuroprzekaźników. Kluczową rolę odgrywa tutaj testosteron, który często kojarzony jest z pewnością siebie i chęcią rywalizacji. Co ciekawe, nie chodzi tylko o jego wysoki poziom, ale o stosunek do kortyzolu (hormonu stresu). Osoby o wysokim testosteronie i niskim kortyzolu zazwyczaj wykazują cechy liderów – są odporne na stres i gotowe do podejmowania ryzyka.

Z kolei uległość może wiązać się z wyższą wrażliwością układu nerwowego. Osoby uległe często wykazują wyższy poziom empatii i silniejszą reakcję na sygnały społeczne, co sprawia, że wolą unikać konfliktów dla dobra ogółu. Nie jest to słabość, lecz ewolucyjna strategia dbania o spójność grupy.

Wychowanie i pierwsze lekcje hierarchii

To, jak traktowali nas rodzice i rówieśnicy w dzieciństwie, kładzie fundamenty pod naszą dorosłą postawę. Psychologia wskazuje na kilka kluczowych czynników:

• Styl wychowania: Dzieci zachęcane do wyrażania własnego zdania i podejmowania decyzji częściej wyrastają na osoby dominujące. Z kolei nadmierna kontrola lub autorytarny styl rodzicielski mogą wykształcić postawę uległą jako mechanizm obronny.
• Kolejność narodzin: Choć to teoria wciąż dyskutowana, niektórzy badacze (jak Alfred Adler) sugerowali, że pierworodni częściej przyjmują role dominujące, podczas gdy młodsze rodzeństwo musi szukać innych sposobów na zwrócenie uwagi, co czasem prowadzi do większej uległości lub kreatywnego buntu.
• Doświadczenia rówieśnicze: Sukcesy w sporcie czy bycie „duszą towarzystwa” w szkole wzmacniają poczucie sprawstwa. Porażki lub bycie ofiarą wykluczenia mogą z kolei skłaniać do przyjmowania postaw wycofanych.

Dominacja sytuacyjna – dlaczego zmieniamy „maski”?

Warto pamiętać, że mało kto jest w 100% dominujący lub uległy w każdej sytuacji. Psychologia mówi o tzw. dominacji sytuacyjnej. Możesz być twardym szefem w korporacji, który podejmuje kluczowe decyzje w ułamku sekundy, a po powrocie do domu z radością oddawać decyzyjność partnerowi lub partnerce, ciesząc się chwilą spokoju. Nasze zachowanie jest elastyczne i dostosowuje się do roli, jaką w danym momencie pełnimy.

Jak sprawdzić swój typ? Profesjonalne testy i narzędzia

Jeśli zastanawiasz się, gdzie leży Twój punkt na skali dominacji, psychologia oferuje kilka rzetelnych narzędzi. Zapomnij o szybkich quizach z kolorowych magazynów – jeśli szukasz prawdy, warto przyjrzeć się uznanym modelom:

Model DISC

To jedno z najpopularniejszych narzędzi stosowanych w biznesie i rekrutacji. Skrót pochodzi od czterech typów osobowości:

1. D (Dominance) – Dominacja: Osoby nastawione na zadania, szybkie, zdecydowane i lubiące wyzwania.
2. I (Influence) – Wpływ: Osoby towarzyskie, entuzjastyczne, wpływające na innych poprzez emocje.
3. S (Steadiness) – Stałość: Osoby cierpliwe, lojalne i uległe w pozytywnym sensie (dbające o harmonię).
4. C (Conscientiousness) – Sumienność: Osoby analityczne, skupione na faktach i procedurach.

Wielka Piątka (Big Five)

To model naukowy, który mierzy m.in. Ekstrawersję i Ugodowość. Osoby o wysokiej ekstrawersji i niskiej ugodowości zazwyczaj przejawiają silne cechy dominujące. Wysoka ugodowość jest z kolei silnie skorelowana z postawami uległymi i kooperacyjnymi.

Testy NEO-PI-R

To profesjonalny kwestionariusz osobowości, który pozwala na bardzo szczegółowy wgląd w nasze cechy, w tym asertywność i skłonność do przewodzenia. Jest on jednak zazwyczaj przeprowadzany pod okiem psychologa.

Ciekawostka: Mowa ciała zdradza nas szybciej niż słowa

Czy wiesz, że o tym, jak postrzegają nas inni, decydują ułamki sekund? Osoby dominujące zazwyczaj zajmują więcej przestrzeni fizycznej (tzw. power posing), utrzymują dłuższy kontakt wzrokowy i mówią niższym, spokojniejszym głosem. Osoby uległe częściej wykonują gesty uspokajające (np. dotykanie szyi), unikają wzroku i starają się „zmniejszyć”, by nie prowokować konfrontacji. Co ciekawe, świadoma praca nad postawą ciała może faktycznie wpłynąć na to, jak pewnie się czujemy – to sprzężenie zwrotne między ciałem a umysłem.

Czy można zmienić swój charakter?

Osobowość nie jest wykuta w kamieniu. Choć mamy pewne biologiczne predyspozycje, dzięki neuroplastyczności mózgu i treningom (np. trening asertywności), osoba naturalnie uległa może nauczyć się zachowań dominujących, gdy wymaga tego sytuacja. I odwrotnie – dominujący liderzy mogą uczyć się empatii i oddawania pola innym, co często czyni ich jeszcze lepszymi przywódcami. Kluczem jest samoświadomość i zrozumienie, że obie te cechy są potrzebne do sprawnego funkcjonowania społeczeństwa.