Zastanawiałeś się kiedyś, dlaczego ludzie robią rzeczy, które wydają się sprzeczne z ich własnymi przekonaniami? Albo dlaczego, po podjęciu trudnej decyzji, nagle zaczynamy widzieć tylko pozytywne strony wybranego rozwiązania i ignorować wady? Odpowiedzi na te pytania dostarcza jedno z najbardziej fascynujących i fundamentalnych pojęć w psychologii społecznej: dysonans poznawczy (ang. cognitive dissonance).

Czym jest dysonans poznawczy? Definicja psychologiczna

W ujęciu psychologicznym, dysonans poznawczy to stan nieprzyjemnego napięcia psychicznego, który pojawia się, gdy w umyśle człowieka istnieją jednocześnie dwa (lub więcej) elementy poznawcze, które są ze sobą niezgodne, czyli pozostają w relacji sprzeczności.

Co kryje się pod pojęciem elementów poznawczych? To wszystko, co wiemy o sobie, o naszym zachowaniu, o otaczającym nas świecie, a więc:

• Przekonania (np. "Świat jest bezpieczny").
• Postawy (np. "Lubię ekologiczne produkty").
• Wartości (np. "Zdrowie jest najważniejsze").
• Zachowania (np. "Właśnie zjadłem paczkę chipsów").

Teoria ta, sformułowana przez amerykańskiego psychologa Leona Festingera w 1957 roku, zakłada, że ludzie mają silną, fundamentalną motywację do utrzymywania wewnętrznej spójności między tymi elementami. Kiedy ta spójność zostaje naruszona – na przykład, gdy nasze zachowanie jest sprzeczne z naszymi przekonaniami – pojawia się dyskomfort, który Festinger nazwał dysonansem.

Mechanizm: od niezgodności do redukcji

Dysonans poznawczy nie jest po prostu zwykłą sprzecznością. To motywacyjny stan napięcia, który automatycznie zmusza nas do podjęcia działań mających na celu jego zmniejszenie lub całkowite wyeliminowanie. Nasz umysł dąży do przywrócenia równowagi, ponieważ stan niezgodności jest niekomfortowy.

Im ważniejsze dla nas są elementy poznawcze pozostające w konflikcie, tym większa jest siła odczuwanego dysonansu i tym silniejsza motywacja do jego redukcji.

Jak tłumaczymy dysonans? Sposoby na przywrócenie harmonii

Psychologowie wskazują na kilka głównych strategii, które nieświadomie stosujemy, aby zredukować nieprzyjemne napięcie:

1. Zmiana zachowania

Najbardziej bezpośrednim, choć często najtrudniejszym sposobem, jest zmiana działania tak, aby było zgodne z przekonaniem.

• Przykład: Palacz, który wie, że palenie szkodzi zdrowiu, po prostu rzuca palenie.

2. Zmiana jednego z elementów poznawczych (przekonania lub postawy)

Jeśli nie możemy zmienić zachowania (bo już się wydarzyło) lub jest to zbyt trudne, zmieniamy nasze myślenie na jego temat.

• Przykład: Palacz może zacząć wierzyć, że "ryzyko zachorowania w moim przypadku jest niskie" albo "życie jest krótkie i trzeba czerpać z niego przyjemność".

3. Dodanie nowych elementów poznawczych (racjonalizacja)

To najczęściej stosowana strategia, polegająca na znalezieniu dodatkowych argumentów, które uzasadnią sprzeczne zachowanie, zmniejszając tym samym dysonans. Jest to nic innego jak racjonalizacja.

• Przykład: Palacz dodaje argument: "Palenie mnie uspokaja i pomaga mi się skoncentrować, więc w sumie ma też pozytywne strony".

Klasyczne przykłady dysonansu poznawczego

Dysonans podecyzyjny

Pojawia się po podjęciu ważnej decyzji, zwłaszcza gdy opcje były równie atrakcyjne. Po dokonaniu wyboru, naturalnie zaczynamy wyolbrzymiać zalety wybranej opcji i pomniejszać wady, jednocześnie deprecjonując tę odrzuconą. Chcemy się utwierdzić w przekonaniu, że podjęliśmy słuszną decyzję.

Uzasadnienie wysiłku

Jeśli włożyliśmy dużo wysiłku, czasu lub pieniędzy w osiągnięcie jakiegoś celu, a rezultat okazuje się rozczarowujący, doświadczamy dysonansu. Aby go zredukować, często nieświadomie przewartościowujemy cel, uznając go za bardziej wartościowy, niż jest w rzeczywistości. W ten sposób usprawiedliwiamy poniesiony wysiłek.

Ciekawostka: eksperyment $1 i $20

Jednym z najsłynniejszych eksperymentów Festingera i Carlsmitha był tzw. paradygmat wymuszonej uległości. Uczestnicy wykonywali nudne zadania, a następnie byli proszeni o skłamanie kolejnej osobie, że zadania były ciekawe. Części płacono za to kłamstwo $20 (duża nagroda), a części tylko $1 (niewystarczające uzasadnienie zewnętrzne).

Okazało się, że osoby, którym zapłacono tylko $1, oceniły nudne zadanie jako faktycznie bardziej interesujące niż te, którym zapłacono $20. Dlaczego?

• Grupa $20: Mieli wystarczające uzasadnienie zewnętrzne dla swojego kłamstwa ("Skłamałem, bo dostałem za to dużo pieniędzy"). Dysonans był niski.
• Grupa $1: Nie mieli wystarczającego uzasadnienia zewnętrznego ("Skłamałem za marne grosze, a przecież jestem uczciwą osobą"). Aby zredukować silny dysonans (przekonanie: "Jestem uczciwy" vs. zachowanie: "Skłamałem"), zmienili swoje wewnętrzne przekonanie: "Właściwie to zadanie nie było takie nudne, więc w sumie nie skłamałem aż tak bardzo".

Dysonans poznawczy jest więc potężnym motorem zmian w naszym myśleniu. Nie zawsze prowadzi do racjonalnych zachowań, ale zawsze dąży do jednego: przywrócenia wewnętrznej spójności i zminimalizowania nieprzyjemnego napięcia. Zrozumienie tego mechanizmu pozwala lepiej poznać, dlaczego my i inni ludzie, tak często "nagniatamy" rzeczywistość do naszych potrzeb psychologicznych.