Zacznijmy od rozłożenia na czynniki pierwsze tych dwóch zjawisk, które, choć różnią się mechanizmem, mają jeden wspólny mianownik: manipulację percepcją i wolnością wypowiedzi.

Czym zdaniem psychologów jest wmawianie (powtarzanie tego samego)?

W psychologii, zwłaszcza w kontekście relacji międzyludzkich, systematyczne i wielokrotne powtarzanie tej samej nieprawdy, kwestionowanie czyichś wspomnień lub percepcji, jest najczęściej opisywane jako gaslighting.

Gaslighting to forma manipulacji psychicznej, której celem jest podważenie zaufania ofiary do jej własnej percepcji, osądu i zdrowego rozsądku. Manipulator (gaslighter) celowo kłamie, zaprzecza zdarzeniom, które miały miejsce, lub przeinacza fakty, aby ofiara zaczęła wątpić w swoje wspomnienia i stan psychiczny.

Typowe techniki gaslightingu to:

• Zaprzeczanie: Stwierdzenia typu: „Nigdy tego nie powiedziałem” lub „Wymyślasz sobie”.
• Bagatelizowanie uczuć: Komunikaty w stylu: „Przesadzasz”, „Histeryzujesz”, „Wydaje ci się”.
• Odwracanie uwagi i obwinianie: Zmiana tematu i oskarżanie ofiary o przesadzone reakcje.

Ciekawostka: Termin „gaslighting” pochodzi od sztuki teatralnej i filmu „Gas Light” (pol. „Światło gazu”), w którym mąż manipuluje swoją żoną, m.in. przygaszając światło gazowe w domu i wmawiając jej, że to tylko jej halucynacje.

Czym są pytania sugerujące?

Pytania sugerujące to takie, które w swojej treści zawierają podpowiedź, gotową odpowiedź lub ukryte założenie, kierując rozmówcę ku określonej wypowiedzi. Zamiast pozwalać osobie na swobodne przedstawienie faktów, pytania te narzucają określoną wersję zdarzeń.

Przykłady:

• Zamiast neutralnego: „Co pan widział?”, pada pytanie: „Czy widział pan, jak oskarżony uderzał ofiarę kijem?”
• Zamiast: „Jak oceniasz naszą obsługę klienta?”, pada pytanie: „Jak bardzo jesteś zadowolony z naszej fantastycznej obsługi klienta?”

Psychologicznie, pytania sugerujące ograniczają swobodę wypowiedzi i mogą zniekształcać przekazywane informacje, ponieważ odpowiedź jest ukierunkowana zadanym pytaniem.

Wpływ wmawiania (gaslightingu) i pytań sugerujących na osoby pełnoletnie

Oba zjawiska mają destrukcyjny wpływ na dorosłych, choć działają na różnych poziomach: gaslighting długoterminowo niszczy poczucie rzeczywistości, a pytania sugerujące zniekształcają konkretną informację.

Relacje prywatne (rodzinne, partnerskie)

Wmawianie (Gaslighting):
W relacjach prywatnych gaslighting jest formą przemocy psychicznej. Powoduje, że ofiara traci pewność siebie, staje się zdezorientowana i zależna od manipulatora. Długotrwały gaslighting może prowadzić do poważnych problemów psychicznych, takich jak depresja, stany lękowe i niskie poczucie własnej wartości. Ofiara zaczyna kwestionować własne wspomnienia, decyzje i zdrowie psychiczne.

Pytania sugerujące:
W relacjach prywatnych, choć rzadziej używane systematycznie jak gaslighting, mogą być formą mikro-manipulacji lub nieświadomego wymuszania pożądanych odpowiedzi, co prowadzi do nieautentycznej komunikacji i utrudnia rozwiązywanie konfliktów. Osoba, której stale zadaje się pytania sugerujące, może czuć, że jej swobodna wypowiedź jest blokowana, a jej zdanie jest z góry założone.

Relacje zawodowe

Wmawianie (Gaslighting):
W miejscu pracy gaslighting może być stosowany przez przełożonego lub współpracownika w celu uzyskania lepszej pozycji zawodowej lub kontroli nad podwładnym. Przejawia się to m.in. umniejszaniem osiągnięć, podważaniem pomysłów, kwestionowaniem umiejętności i pamięci pracownika, a także obwinianiem go za błędy, które nie są jego winą. Skutki są poważne: obniżenie lojalności i zaufania, demotywacja, spadek efektywności, wysoka rotacja i choroby psychosomatyczne.

Pytania sugerujące:
W środowisku zawodowym (np. podczas rekrutacji, wywiadów z klientami, badań ankietowych) pytania sugerujące prowadzą do zafałszowanych wyników i niewiarygodnych informacji. Jeśli menedżer zadaje pytania sugerujące, może nieświadomie kierować zespół do błędnych wniosków lub decyzji, ponieważ uzyskane odpowiedzi nie będą odzwierciedlać prawdziwej sytuacji lub opinii.

Kontakt ze służbami (np. przesłuchanie)

W tym kontekście rola pytań sugerujących jest krytyczna, a ich unikanie jest wymogiem prawnym.

Dlaczego należy unikać pytań sugerujących podczas kontaktu ze służbami?

W polskim postępowaniu karnym zakaz zadawania pytań sugerujących jest uregulowany prawnie w Kodeksie postępowania karnego (KPK).

1. Zapewnienie rzetelności i autonomii zeznań:
Zgodnie z art. 171 § 4 KPK, nie wolno zadawać pytań sugerujących osobie przesłuchiwanej treść odpowiedzi. Celem jest ochrona wiarygodności zeznań i zapewnienie, że wypowiedź świadka lub podejrzanego jest autonomiczna, czyli wolna od zewnętrznej presji i ukierunkowania. Pytania sugerujące wpływają na myślenie, uczucia i spostrzeżenia osoby przesłuchiwanej.

2. Ryzyko wyłączenia zeznań z materiału dowodowego:
Jeśli sąd uzna, że zeznania zostały złożone pod wpływem sugestii, przymusu, podstępu lub groźby, może wyłączyć je z materiału dowodowego (Art. 171 § 7 KPK). Oznacza to, że dowód staje się nieważny, co może podważyć legalność całego postępowania i sprawiedliwość procesu.

3. Ochrona przed fałszywymi wspomnieniami:
Psychologia sądowa wielokrotnie wykazała, że sugestia, zwłaszcza powtarzana (co łączy się z mechanizmem "wmawiania"), może prowadzić do tworzenia fałszywych wspomnień nawet u dorosłych. Osoba przesłuchiwana, poddana presji autorytetu (policjanta, prokuratora, sędziego) lub zdezorientowana, może nieświadomie włączyć sugerowaną treść do swojej relacji, wierząc, że faktycznie tak było.

Podsumowując:

• Wmawianie (Gaslighting) jest systematyczną manipulacją, która niszczy tożsamość i poczucie rzeczywistości ofiary, dlatego jest formą przemocy psychicznej.
• Pytania sugerujące są narzędziem, które zniekształca informacje, ogranicza swobodę wypowiedzi i w kontekście prawnym jest zakazane, ponieważ zagraża rzetelności procesu i wiarygodności dowodów. W obu przypadkach mamy do czynienia z naruszeniem zasady swobodnej i autonomicznej wypowiedzi, co jest szkodliwe zarówno w życiu prywatnym, jak i w wymiarze sprawiedliwości.