Pytanie o to, kim jestem i jak postrzegam siebie, od wieków fascynuje filozofów, a dziś stanowi jeden z kluczowych obszarów badań psychologii i psychiatrii. Współczesne teorie percepcji siebie są złożone i wielowymiarowe, łącząc podejścia poznawcze, społeczne, narracyjne, a w psychiatrii — fenomenologiczne i neurobiologiczne.

Oto jak psychologowie i psychiatrzy przedstawiają współczesne teorie percepcji siebie.

Psychologia: Ja dynamiczne, poznawcze i społeczne

W psychologii, zwłaszcza w psychologii osobowości i społecznej, percepcja siebie (nazywana często „Ja” lub self) jest postrzegana jako dynamiczny, wielowymiarowy system, który integruje poznanie, emocje, relacje społeczne i poczucie tożsamości.

Modele poznawcze i schematy Ja

Współczesna psychologia w dużej mierze opiera się na modelach poznawczych, które traktują Ja jako zorganizowaną strukturę wiedzy o sobie.

Schematy Ja (Self-Schemas): To zorganizowane struktury poznawcze, które zawierają naszą wiedzę o własnych cechach, wartościach i przekonaniach. Działają jak filtry, które przyspieszają przetwarzanie informacji na własny temat i kierują naszym zachowaniem. Na przykład, jeśli masz schemat "jestem dobrym słuchaczem", będziesz szybciej zauważać i zapamiętywać sytuacje, w których słuchałeś innych, a także częściej angażować się w takie zachowania.

Teoria rozbieżności Ja (Self-Discrepancy Theory): Ta teoria, stworzona przez E. Tory Higginsa, zakłada, że poczucie siebie nie jest jednorodne. Wyróżnia się trzy główne aspekty Ja, a rozbieżności między nimi są źródłem emocji i motywacji:

1. Ja rzeczywiste (Real Self): To, jak postrzegamy siebie w danej chwili (nasze aktualne cechy).
2. Ja idealne (Ideal Self): To, kim chcielibyśmy być (nasze nadzieje, pragnienia). Rozbieżność między Ja rzeczywistym a idealnym prowadzi często do uczucia smutku, rozczarowania lub depresji.
3. Ja powinnościowe (Ought Self): To, kim czujemy, że powinniśmy być (oczekiwania innych, normy społeczne). Rozbieżność między Ja rzeczywistym a powinnościowym może wywoływać lęk, poczucie winy lub wstyd.

Ja jako obserwator i narrator

Teoria autopercepcji (Self-Perception Theory): Psycholog Daryl Bem zasugerował, że w sytuacjach, gdy nasze wewnętrzne stany (np. uczucia, postawy) są niejasne, poznajemy siebie, obserwując własne zachowanie i wnioskując na jego podstawie, tak jakbyśmy byli zewnętrznymi obserwatorami. Na przykład, jeśli zauważysz, że często spędzasz czas na czytaniu książek, możesz wywnioskować: "Muszę lubić czytać".

Podejście narracyjne: Współczesne ujęcia często traktują tożsamość jako historię życia (life story), którą nieustannie opowiadamy sobie i innym. Percepcja siebie jest więc procesem nadawania sensu własnym doświadczeniom i tworzenia spójnej, choć dynamicznej, opowieści o tym, kim jesteśmy i dokąd zmierzamy.

Psychiatria: Ja jako rdzeń doświadczenia i psychopatologii

Psychiatria, będąc dziedziną medycyny, skupia się przede wszystkim na diagnozowaniu, leczeniu i zapobieganiu zaburzeniom psychicznym. O ile psychologia bada Ja w kontekście zdrowego funkcjonowania i rozwoju, o tyle psychiatria koncentruje się na tym, jak percepcja siebie ulega dezintegracji w przebiegu chorób psychicznych.

Zaburzenia Ja (Self-Disorders)

Współczesna psychiatria, zwłaszcza ta o orientacji fenomenologicznej, coraz większą wagę przywiązuje do koncepcji zaburzeń Ja (Self-Disorders) jako podstawowego, pre-refleksyjnego czynnika w psychopatologii, szczególnie w spektrum schizofrenii.

Ja rdzenne (Core Self) i Ipseity: W tym ujęciu wyróżnia się:

• Ja narracyjne: Związane z cechami, biografią i samoopisem (to, co bada psychologia).
• Ja rdzenne (minimalne, ipseity): To podstawowa, przedrefleksyjna świadomość, że każde doświadczenie jest fundamentalnie "moje" — poczucie bycia sobą, bycia unikalnym i posiadania własnego ośrodka doświadczeń.

W schizofrenii i pokrewnych zaburzeniach to właśnie to rdzenne Ja ulega destabilizacji. Pacjenci często opisują anomalne doświadczenia, takie jak:

• Poczucie, że się jest efemerycznym, nie do końca istniejącym lub pozbawionym wewnętrznego rdzenia.
• Zawyżona samoświadomość (hyperreflexivity) — doświadczanie zwykle ukrytych, automatycznych procesów własnego umysłu jako obcych lub jawnych, co prowadzi do postrzegania siebie lub własnego ciała jako obcego obiektu.
• Zmniejszone samouczuciowanie (diminished self-affection) — ograniczenie pierwotnego poczucia obecności siebie w świecie, spłycenie poczucia "bycia sobą".
• Zacieranie się granic ego (permeable ego-boundaries), np. poczucie utraty własności myśli.

Podejście medyczne i leczenie

Dla psychiatry percepcja siebie jest kluczowa w procesie diagnostycznym, ponieważ zaburzenia w tym obszarze (np. urojenia, depersonalizacja, derealizacja) stanowią symptomy poważnych chorób psychicznych, takich jak schizofrenia, zaburzenia afektywne dwubiegunowe czy ciężka depresja.

W odróżnieniu od psychologa, który może pracować nad schematami Ja i narracją w psychoterapii, psychiatra, jako lekarz, może włączyć do leczenia farmakoterapię, która ma na celu stabilizację procesów biologicznych leżących u podstaw zaburzeń percepcji siebie i rzeczywistości.

Podsumowanie: Dwa uzupełniające się światy

Psychologowie i psychiatrzy, choć używają różnych narzędzi i mają różne cele, wzajemnie się uzupełniają w rozumieniu percepcji siebie:

Ostatecznie, współczesne teorie percepcji siebie przedstawiają Ja nie jako statyczny byt, ale jako dynamiczny, wielopoziomowy system, który może być kształtowany (psychologia) lub ulegać głębokiej dezorganizacji (psychiatria).