To, jak mówimy i piszemy, ma ogromny wpływ na to, jak postrzegamy świat i jak czują się w nim inni. Chęć mówienia w sposób niedyskryminujący, który nikogo nie wyklucza, jest bardzo ważna i świadczy o wrażliwości językowej. W języku polskim, który jest silnie nacechowany płciowo (mówimy o tzw. androcentryzmie, czyli dominacji form męskich), osiągnięcie tego celu bez sięgania po nowatorskie formy neutralne płciowo (takie jak neutratywy czy formy z "x") jest jak najbardziej możliwe.

Kluczem jest świadome korzystanie z zasobów, które polszczyzna już oferuje.

1. Stosowanie feminatywów — widoczność kobiet

Jednym z najprostszych sposobów na przełamanie androcentryzmu i włączenie kobiet do języka jest konsekwentne używanie form żeńskich, czyli feminatywów. W języku polskim to forma gramatycznie poprawna i historycznie uzasadniona, a jej stosowanie jest kwestią wyboru i dobrej woli.

Tradycyjnie, męska forma rzeczownika (np. "pracownik", "doktorant") była używana jako forma generyczna, odnosząca się zarówno do mężczyzn, jak i kobiet. Jednak współcześnie takie użycie może być odbierane jako wykluczające i sprawiać, że kobiety stają się niewidoczne w danej grupie.

Zamiast:

• "Wszyscy studenci muszą oddać prace do piątku."
• "Nasz zespół składa się z samych specjalistów."

Użyj:

• "Wszyscy studenci i studentki muszą oddać prace do piątku." (lub studentki i studenci)
• "Nasz zespół składa się ze specjalistów i specjalistek."

W przypadku pojedynczych osób:

• Zamiast "Pan Kowalski i Pani Nowak to nasi najlepsi kierownicy," użyj: "Pan Kowalski i Pani Nowak to nasi najlepsi kierownicy i kierowniczki" lub, jeśli to możliwe, "Pan Kowalski i Pani Nowak to osoby kierujące."

2. Użycie form parzystych i zbiorczych

Gdy zwracasz się do grupy o nieznanym lub mieszanym składzie płciowym, możesz użyć form, które wyraźnie obejmują obie płcie lub są naturalnie zbiorcze.

A. Formy parzyste

Najbardziej bezpośrednią metodą jest wymienienie obu form:

• Zamiast: "Drodzy nauczyciele,"
• Użyj: "Drogie nauczycielki i drodzy nauczyciele" (lub w skrócie: Nauczycielki i nauczyciele!)

B. Zwroty grzecznościowe

W oficjalnej komunikacji, zwrot "Szanowni Państwo!" jest standardową i niedyskryminującą formą adresatywną, która odnosi się do osób o zróżnicowanej płci, a także do tych, których płci nie znamy.

• Zamiast: "Szanowni Panowie," (gdy nie wiesz, kto jest odbiorcą)
• Użyj: "Szanowni Państwo,"

C. Wykorzystanie słowa „Państwo”

Słowo "Państwo" może pomóc w uniknięciu rozbudowanych form parzystych, gdy jest użyte w szerszym kontekście:

• Zamiast: "Zawiadamiamy Doktorantów i Doktorantki, że..."
• Użyj: "Zawiadamiamy Państwa Doktorantów, że..." (słowo "Państwa" w tym kontekście obejmuje obie płcie)

3. Zmiana konstrukcji zdania i unikanie zaimków

Czasami najlepszym sposobem na uniknięcie określenia płci jest całkowita zmiana struktury zdania, tak aby nie było konieczności używania rzeczownika, przymiotnika czy czasownika w formie wskazującej na płeć.

A. Przekształcanie na bezokoliczniki lub rzeczowniki odsłowne

W komunikatach do szerokiej publiczności, zwłaszcza w instrukcjach, można użyć bezokoliczników lub form bezosobowych:

• Zamiast: "Zapomniałem hasła" (wymusza formę męską lub żeńską)
• Użyj: "Przypomnij hasło" lub "Odzyskiwanie hasła"

B. Użycie rzeczowników zbiorowych i opisowych

W języku polskim istnieją rzeczowniki, które naturalnie nie wskazują na płeć, choć niektóre z nich są klasyfikowane jako formy neutralne (osobatywy), są one jednak zbudowane na bazie istniejących słów i są powszechnie zrozumiałe.

• Zamiast: "Kandydat na to stanowisko musi mieć doświadczenie."
• Użyj: "Osoba kandydująca na to stanowisko musi mieć doświadczenie." lub "Kandydatura musi spełniać określone wymogi."

Choć "osoba kandydująca" może być zaliczana do form neutralnych, jest to naturalna konstrukcja polszczyzny (rzeczownik + imiesłów) i jest często preferowana jako alternatywa dla generycznego rodzaju męskiego. Badania wykazały, że określenia takie jak "osoba zatrudniona" nie są jednoznacznie kojarzone z mężczyzną, w przeciwieństwie do słowa "pracownik".

Ciekawostka: Język inkluzywny to coś więcej niż płeć

Warto pamiętać, że język niedyskryminujący (nazywany też inkluzywnym) to nie tylko kwestia płci. Jest to szerokie pojęcie, które opisuje staranność w zakresie niewykluczania poprzez język i obejmuje unikanie języka rasistowskiego, ksenofobicznego, seksistowskiego, czy stygmatyzującego ze względu na wiek lub sprawność. Zatem dbałość o formy płciowe to tylko jeden z elementów szerszej wrażliwości językowej.