Historia alternatywna to fascynujące pole do popisu dla wyobraźni, zwłaszcza gdy dotyczy tak przełomowych momentów, jak początki unii polsko-litewskiej. Choć z perspektywy czasu przyzwyczailiśmy się do duetu Jadwiga i Jagiełło, zamiana głównego aktora na Witolda Kiejstutowicza – kuzyna Jagiełły – mogłaby wywrócić losy Europy Środkowo-Wschodniej do góry nogami. Witold był postacią o zupełnie innym temperamencie, ambicjach i wizji politycznej niż Jagiełło, co sprawia, że taki scenariusz jest niezwykle intrygujący.

Witold na tronie w Krakowie – inny styl rządzenia

Witold Kiejstutowicz był znany z ogromnej energii, ale i bezwzględności w dążeniu do celu. W przeciwieństwie do Jagiełły, który często grał na zwłokę i był mistrzem dyplomatycznych uników, Witold preferował działania bezpośrednie i dynamiczne. Gdyby to on został koronowany na króla Polski, relacje na linii Kraków–Wilno wyglądałyby zupełnie inaczej.

Przede wszystkim Witold przez całe życie dążył do pełnej niezależności Litwy. Jako król Polski prawdopodobnie dążyłby do unii personalnej, ale opartej na silnej dominacji Litwy lub – co bardziej prawdopodobne – próbowałby zarządzać oboma państwami jako równorzędnymi organizmami, nie pozwalając na polską dominację kulturową i polityczną, która ostatecznie nastąpiła. Mogłoby to doprowadzić do znacznie szybszych tarć między polską szlachtą a litewską dynastią.

Problem z Zakonem Krzyżackim i bitwa pod Grunwaldem

Relacje Witolda z Zakonem Krzyżackim były, delikatnie mówiąc, skomplikowane. Witold kilkakrotnie uciekał do Krzyżaków, szukając u nich wsparcia przeciwko Jagielle, a potem ich zdradzał. Jako król Polski mógłby prowadzić znacznie bardziej agresywną politykę wobec Zakonu już od samego początku panowania.

Czy doszłoby do bitwy pod Grunwaldem? Prawdopodobnie tak, ponieważ konflikt interesów był nieunikniony. Jednak strategia mogłaby być inna. Jagiełło pod Grunwaldem wykazał się anielską cierpliwością, czekając, aż słońce zmęczy rycerzy zakonnych. Witold, znany z porywczości (co pokazał m.in. w bitwie nad Worsklą), mógłby dążyć do szybkiego, otwartego starcia, co niosło ze sobą znacznie większe ryzyko porażki. Z drugiej strony, jego geniusz militarny był niepodważalny, więc polsko-litewskie zwycięstwo mogłoby być jeszcze bardziej miażdżące i szybciej doprowadzić do likwidacji państwa zakonnego.

Co z dynastią? Brak Jagiellonów

To jeden z najważniejszych punktów tej historycznej układanki. Władysław Jagiełło, mimo problemów z doczekaniem się męskiego potomka, ostatecznie założył dynastię, która rządziła Polską i Litwą przez blisko dwa stulecia. Witold natomiast miał tylko jedną córkę – Zofię.

Gdyby Witold poślubił Jadwigę i nie doczekali się syna (co w przypadku Jadwigi było tragicznie realne), Polska stanęłaby przed ogromnym kryzysem sukcesyjnym znacznie wcześniej. Brak męskiego dziedzica oznaczałby, że unia mogłaby rozpaść się tuż po śmierci Witolda. Co więcej, córka Witolda, Zofia, wyszła za mąż za wielkiego księcia moskiewskiego Wasyla I. To otwiera niesamowity scenariusz: czy polski tron mógłby w pewnym momencie przypaść władcom Moskwy? Taki obrót spraw zmieniłby historię świata w sposób trudny do wyobrażenia.

Ciekawostka: Witold i marzenie o koronie

Warto pamiętać, że Witold przez całe życie marzył o własnej koronie królewskiej dla Litwy. Pod koniec życia był o krok od jej uzyskania (zjazd w Łucku w 1429 roku), ale polscy panowie możnowładni przechwycili poselstwo z koroną wysłaną przez cesarza Zygmunta Luksemburskiego. Gdyby Witold był królem Polski od 1386 roku, ten problem by nie istniał – byłby koronowanym władcą, ale paradoksalnie jego ambicja mogłaby go pchać do oddzielenia Litwy od Polski, by uczynić ją dziedzicznym królestwem dla swojej linii.

Ekspansja na Wschód zamiast na Zachód

Witold był zafascynowany Wschodem. Jego wielkim marzeniem było podporządkowanie sobie Rusi i pokonanie Złotej Ordy. Jako król Polski mógłby angażować polskie zasoby i rycerstwo w wyprawy na stepy znacznie intensywniej niż robił to Jagiełło.

Zamiast skupiać się na odzyskiwaniu Pomorza czy Śląska, Polska pod wodzą Witolda mogłaby stać się mocarstwem zorientowanym niemal wyłącznie na kierunek eurazjatycki. Mogłoby to doprowadzić do wcześniejszego powstania potężnego imperium polsko-litewsko-ruskiego, ale jednocześnie osłabiłoby związki Polski z Europą Zachodnią i kulturą łacińską.

Podsumowanie geopolityczne

Gdyby Witold zasiadł na tronie w Krakowie:

• Unia byłaby bardziej szorstka: Witold nie pozwoliłby na tak silną polonizację Litwy.
• Ryzyko dynastyczne: Brak synów Witolda mógłby zakończyć unię w ciągu jednego pokolenia.
• Relacje z Moskwą: Dzięki powiązaniom rodzinnym Witolda, relacje z rodzącą się potęgą moskiewską mogłyby być albo znacznie bardziej pokojowe (unia?), albo doprowadzić do katastrofalnych wojen o sukcesję.
• Losy Zakonu: Prawdopodobnie szybsze rozwiązanie kwestii krzyżackiej, ale przy większym ryzyku militarnym.

Choć Witold był wybitnym wodzem i politykiem, to właśnie spokój i długowieczność Jagiełły pozwoliły na ugruntowanie unii, która przetrwała wieki. Scenariusz z Witoldem na tronie to wizja państwa bardziej dynamicznego, ale też znacznie bardziej kruchego i podatnego na nagły upadek.