„Dziady” Adama Mickiewicza to dla polskiego teatru coś więcej niż tylko tekst dramatyczny – to narodowe sacrum, z którym każdy reżyser chce się zmierzyć, ale mało kto ma odwagę zrobić to w sposób naprawdę wywrotowy. Przez dekady przyzwyczailiśmy się do wizji Konrada w białej koszuli, celi więziennej i mistycznego obrzędu w ciemnej kaplicy. Jednak historia polskiej sceny zna przypadki, w których twórcy postanowili wywrócić stolik i pokazać nam arcydzieło wieszcza w sposób, który jednych zachwycił, a innych wprawił w osłupienie.

Amerykański sen i popkultura u Radosława Rychcika

Jeśli szukacie najbardziej zaskakującej i „odjechanej” wizji „Dziadów”, to inscenizacja Radosława Rychcika z Teatru Nowego w Poznaniu (2014) bije wszelkie rekordy. Reżyser przeniósł akcję z litewskich wsi i carskich więzień prosto w środek amerykańskiej popkultury lat 60. i 70. XX wieku.

Wyobraźcie sobie Gustawa-Konrada, który wygląda jak James Dean, a Wielką Improwizację wygłasza w otoczeniu cheerleaderkek. W tym spektaklu Guślarz przypomina Jokera z Batmana, a na scenie pojawiają się postacie rodem z filmów o segregacji rasowej na południu USA (członkowie Ku Klux Klanu). Zamiast tradycyjnego obrzędu dziadów mamy tu zbiorową traumę amerykańskiej historii. Choć brzmi to jak szalony eksperyment, spektakl zdobył mnóstwo nagród i udowodnił, że cierpienie i walka o wolność są uniwersalne, niezależnie od tego, czy mówimy o XIX-wiecznej Polsce, czy o walce o prawa obywatelskie w Ameryce.

Maraton teatralny, czyli „Dziady” bez skrótów Michała Zadary

Przez ponad sto lat od premiery „Dziadów” nikt nie odważył się wystawić ich w całości. Tekst jest ogromny, pełen dygresji i trudnych do zainscenizowania scen. Michał Zadara w Teatrze Polskim we Wrocławiu (2014-2016) postanowił jednak, że nie wytnie ani jednego słowa.

Efekt? Spektakl trwał około 14 godzin! Widzowie spędzali w teatrze cały dzień i noc, z przerwami na posiłki. To było ogromne wyzwanie nie tylko dla aktorów, ale i dla publiczności. Zadara pokazał, że „Dziady” to nie tylko poetyckie uniesienia, ale też mnóstwo humoru, ironii i brutalnej rzeczywistości, która często umyka w okrojonych, szkolnych wersjach. To była prawdziwa podróż przez wszystkie części dramatu, od I do Ustępu Ustępu.

Ciekawostka o „Dziadach” Zadary

Podczas tego gigantycznego spektaklu widzowie mogli korzystać ze specjalnych stref odpoczynku, a w bufecie serwowano dania nawiązujące do epoki. Było to wydarzenie na skalę światową, które udowodniło, że Mickiewicz napisał tekst nowoczesny, niemal filmowy w swojej strukturze.

Maja Kleczewska i Konrad w spódnicy

W 2021 roku w Teatrze im. Juliusza Słowackiego w Krakowie Maja Kleczewska przygotowała inscenizację, która stała się tematem ogólnopolskiej debaty, a nawet interwencji politycznych. Największym zaskoczeniem było obsadzenie w roli Konrada kobiety – wybitnej aktorki Dominiki Bednarczyk.

Konrad u Kleczewskiej nie jest młodym buntownikiem, lecz dojrzałą kobietą, która dźwiga ciężar polskich traum i współczesnych podziałów społecznych. Spektakl mocno osadzono w realiach dzisiejszej Polski, nawiązując do protestów ulicznych i roli Kościoła. Scena Widzenia Księdza Piotra, przedstawiona w sposób niezwykle brutalny i naturalistyczny, do dziś budzi ogromne emocje. To „Dziady” bolesne, oskarżycielskie i bardzo aktualne, które pokazują, że tekst Mickiewicza wciąż potrafi podpalać emocje społeczne.

Litewski szamanizm Eimuntasa Nekrošiusa

Kiedy za polski dramat narodowy zabiera się genialny reżyser z Litwy, można spodziewać się czegoś niezwykłego. Eimuntas Nekrošius w Teatrze Narodowym w Warszawie (2016) odarł „Dziady” z polskiego patriotycznego patosu, a zamiast tego uderzył w tony metafizyczne i szamańskie.

W tej wersji najważniejszy nie był konflikt z carem, ale relacja człowieka z naturą i siłami nadprzyrodzonymi. Scenografia była surowa, pełna drewna, kamieni i wody. Aktorzy poruszali się w specyficzny, rytualny sposób. To była wizja „Dziadów” jako uniwersalnego obrzędu wywoływania duchów, który dzieje się poza czasem i konkretną polityką. Dla wielu widzów było to zaskakujące odświeżenie tekstu, który w Polsce zbyt często kojarzy się wyłącznie z martyrologią.

Dlaczego wciąż zmieniamy „Dziady”?

Można by pomyśleć, że po tylu latach wiemy już o tym dramacie wszystko. Jednak „Dziady” mają w sobie coś z lustra – każde pokolenie przegląda się w nich i widzi inne problemy. Dla Dejmka w 1968 roku była to walka z cenzurą, dla Rychcika to popkulturowy tygiel, a dla Kleczewskiej walka o prawa kobiet i wolność sumienia.

Czy wiesz, że...?

Pierwsza próba wystawienia „Dziadów” w całości (choć i tak ze skrótami) należała do Stanisława Wyspiańskiego w 1901 roku. To on wymyślił słynną koncepcję „teatru ogromnego”, która do dziś inspiruje reżyserów do tworzenia spektakli wykraczających poza zwykłe ramy sceny.

Inscenizacje te pokazują, że polska klasyka nie musi być nudna ani zakurzona. Każda z tych „dziwnych” wersji udowadnia, że Mickiewicz był wizjonerem, którego tekst przetrwa każdą, nawet najbardziej szaloną zmianę kostiumu czy scenografii.