Wyobraź sobie, że idziesz ulicą i nagle zdajesz sobie sprawę, że na każdym kroku towarzyszy Ci oko kamery. Poprawiasz krok, nie śmiecisz, idziesz prosto. Dlaczego to robisz? Przecież nikt nie krzyczy na Ciebie przez głośnik, ani nie grozi mandatem w tej konkretnej sekundzie. Po prostu wiesz, że możesz być obserwowany. To właśnie esencja teorii Michela Foucaulta – francuskiego filozofa i socjologa, który jak nikt inny rozpracował mechanizmy nowoczesnej kontroli społecznej. Jego koncepcje, choć powstały w drugiej połowie XX wieku, dziś, w erze smartfonów, algorytmów i kamer na każdym rogu, brzmią wręcz proroczo.

Kim był Michel Foucault i jak widział władzę?

Aby zrozumieć teorię panoptyzmu, musimy najpierw zmienić nasze myślenie o tym, czym jest władza. Tradycyjnie kojarzymy ją z rządem, policją, królem czy dyktatorem – kimś „na górze”, kto wydaje rozkazy i karze za ich nieprzestrzeganie. Foucault twierdził jednak, że nowoczesna władza działa zupełnie inaczej.

Nazwał ją władzą dyscyplinarną (lub kapilarną, ponieważ przenika całe społeczeństwo niczym najdrobniejsze naczynia krwionośne). Taka władza nie potrzebuje widowiskowych egzekucji ani fizycznej przemocy, by utrzymać porządek. Zamiast tego subtelnie kształtuje nasze nawyki, zachowania i myśli. Chce stworzyć „potulne ciała” – jednostki produktywne, posłuszne i łatwe do kontrolowania. Narzędziem do osiągnięcia tego celu stał się właśnie panoptyzm.

Panoptykon – od projektu więzienia do metafory społeczeństwa

Kluczem do zrozumienia teorii Foucaulta jest pojęcie panoptykonu. Oryginalnie nie był to koncept filozoficzny, ale architektoniczny projekt więzienia idealnego, stworzony pod koniec XVIII wieku przez angielskiego filozofa Jeremy’ego Benthama.

Budowla miała mieć kształt okręgu, w którego centrum znajdowała się wieża strażnicza z dużymi oknami. Wokół wieży rozmieszczone były cele więźniów. Każda cela miała dwa okna: jedno skierowane do wnętrza (na wieżę), a drugie na zewnątrz, co sprawiało, że światło przenikało przez celę na wylot. Strażnik w wieży widział wszystko, co robili więźniowie. Jednak dzięki specjalnym żaluzjom i systemowi luster w wieży, więźniowie nigdy nie wiedzieli, czy strażnik akurat na nich patrzy, czy może patrzy na kogoś innego, a może w ogóle go tam nie ma.

Foucault zauważył w tym genialny mechanizm psychologiczny. Skoro więzień nie wie, kiedy dokładnie jest obserwowany, musi zachowywać się tak, jakby był obserwowany przez cały czas. Dochodzi wtedy do zjawiska, które socjolog nazwał internalizacją kontroli (czyli uwewnętrznieniem nadzoru). Strażnik nie musi już krzyczeć ani pilnować każdego z osobna. Więzień sam staje się swoim własnym strażnikiem.

Jak działa kontrola społeczna według Foucaulta?

Foucault przeniósł tę metaforę więzienia na całe nowoczesne społeczeństwo. Twierdził, że współczesne instytucje – szkoły, szpitale, fabryki, koszary wojskowe i urzędy – są zbudowane na tej samej zasadzie co panoptykon.

Wszystkie te miejsca opierają się na:

• Dystrybucji przestrzennej: Każdy ma swoje przypisane miejsce (ławka w szkole, biurko w pracy, łóżko w szpitalu).
• Kontroli czasu: Dzień jest podzielony na sekundy i minuty (dzwonki szkolne, godziny pracy, harmonogramy).
• Nieustannej ocenie i egzaminowaniu: Jesteśmy ciągle oceniani, testowani, ważeni i klasyfikowani, co pozwala odsiać „normalnych” od „nienormalnych”.

Dzięki temu społeczeństwo dyscyplinuje się samo, bez konieczności używania brutalnej siły.

Współczesne przykłady panoptyzmu – gdzie nas obserwują?

Teoria Foucaulta może brzmieć abstrakcyjnie, dopóki nie przyjrzymy się naszemu codziennemu życiu. Oto kilka konkretnych przykładów, które pokazują, że żyjemy w globalnym panoptykonie.

Monitoring miejski i kamery CCTV

Idąc przez centrum dużego miasta, mijasz dziesiątki kamer. Nie wiesz, czy za ekranem monitora siedzi teraz znudzony ochroniarz, czy nikt na to nie patrzy, czy obraz analizuje sztuczna inteligencja wykrywająca podejrzane zachowania. Ponieważ jednak istnieje prawdopodobieństwo nadzoru, podświadomie dostosowujesz swoje zachowanie do norm społecznych. Nie rzucasz papierka na ziemię, nie przechodzisz na czerwonym świetle. Kamera działa dokładnie tak jak wieża strażnicza Benthama.

Praca w korporacji i „bossware”

Praca zdalna przyniosła ze sobą rozwój oprogramowania monitorującego pracowników (tzw. bossware). Programy te rejestrują ruchy myszką, robią losowe zrzuty ekranu, mierzą czas spędzony na konkretnych stronach, a nawet analizują wyraz twarzy przez kamerkę internetową. Pracownik nie wie, w którym momencie szef spojrzy na raport z jego aktywności. W efekcie przez całe 8 godzin pracuje w napięciu, starając się wyglądać na maksymalnie zajętego. Kontrola została zinternalizowana.

Media społecznościowe i cyfrowy panoptykon

To chyba najbardziej fascynujący przykład, ponieważ w tym przypadku sami zbudowaliśmy swój panoptykon i dobrowolnie do niego weszliśmy. Publikując posty na Instagramie, TikToku czy Facebooku, wystawiamy się na nieustanny widok i ocenę innych.
Co więcej, algorytmy platform społecznościowych zbierają o nas gigantyczne ilości danych: co klikamy, jak długo zatrzymujemy wzrok na danym zdjęciu, o której godzinie kładziemy się spać. Nie widzimy algorytmu, ale wiemy, że tam jest i na tej podstawie modyfikujemy swoje zachowania online, dopasowując się do trendów i autocenzurując swoje poglądy, by uniknąć „banu” lub ostracyzmu.

System oceny obywateli (Social Credit System)

W niektórych krajach, jak na przykład w Chinach, teorie Foucaulta stały się dosłowną rzeczywistością. Państwowy system oceny obywateli analizuje zachowania ludzi w przestrzeni publicznej i w sieci. Dobre zachowania (np. wolontariat, płacenie rachunków na czas) dają punkty, złe (np. przechodzenie na czerwonym świetle, krytyka rządu w sieci) je odbierają. Niski wynik może oznaczać zakaz zakupu biletów na szybkie pociągi czy trudności z dostaniem pracy. To idealny, technologiczny panoptykon, w którym obywatele sami pilnują każdego swojego kroku, by nie stracić punktów w systemie.

Dlaczego teorie Foucaulta są dziś ważniejsze niż kiedykolwiek?

Michel Foucault pokazał nam, że najskuteczniejsza władza to ta, której nie widać. Kiedy jesteśmy zmuszani do czegoś siłą, rodzi się w nas opór. Kiedy jednak kontrola staje się niewidzialna i płynna, zaczynamy uważać narzucone nam normy za własne, naturalne wybory.

Zrozumienie panoptyzmu pozwala nam krytycznie spojrzeć na otaczający nas świat. Pomaga zadać sobie pytanie: Czy robię to, bo naprawdę tego chcę, czy dlatego, że czuję na sobie niewidzialne spojrzenie wirtualnego strażnika? W świecie, w którym nasze dane są najcenniejszą walutą, a prywatność staje się luksusem, lekcja od Foucaulta jest cenniejsza niż kiedykolwiek wcześniej.