Konferencja w Wannsee to jedno z najbardziej ponurych i kluczowych wydarzeń w historii II wojny światowej i Holokaustu. Chociaż często bywa błędnie postrzegana jako moment podjęcia samej decyzji o wymordowaniu Żydów, w rzeczywistości była to narada mająca na celu skoordynowanie i logistyczne uporządkowanie już rozpoczętego procesu ludobójstwa.

Data, miejsce i uczestnicy

Konferencja odbyła się 20 stycznia 1942 roku w willi przy Großer Wannsee 56/58 w Berlinie, w eleganckiej dzielnicy Wannsee, nad brzegiem jeziora Großer Wannsee. Obecnie w tym miejscu mieści się muzeum i Miejsce Pamięci Dom Konferencji w Wannsee.

Spotkanie, które trwało zaledwie około 90 minut i było połączone ze śniadaniem, zgromadziło 15 wysokich rangą przedstawicieli nazistowskich ministerstw, urzędów Rzeszy oraz SS. Przewodniczył mu Reinhard Heydrich, szef Głównego Urzędu Bezpieczeństwa Rzeszy (RSHA), który otrzymał od Hermanna Göringa pełnomocnictwo do podjęcia "wszelkich niezbędnych przygotowań do globalnego rozwiązania kwestii żydowskiej na europejskim obszarze wpływów niemieckich".

Wśród uczestników byli m.in.:

• Adolf Eichmann (szef sekcji żydowskiej w RSHA), który sporządził protokół z narady.
• Dr Josef Bühler (Urząd Generalnego Gubernatora w Krakowie), który domagał się rozpoczęcia eksterminacji od terenów Generalnego Gubernatorstwa.
• Dr Roland Freisler (Ministerstwo Sprawiedliwości Rzeszy).
• Przedstawiciele Ministerstwa Spraw Zagranicznych, Kancelarii Rzeszy, Ministerstwa Spraw Wewnętrznych Rzeszy i innych kluczowych instytucji.

Warto zaznaczyć, że spośród 15 uczestników dziesięciu ukończyło studia wyższe, w tym ośmiu z tytułem doktora, a dziewięciu było prawnikami. Ten fakt często podkreśla się, mówiąc o "mordercach zza biurka" i biurokratycznym wymiarze Zagłady.

Cel i postanowienia konferencji

Głównym tematem narady było "Ostateczne rozwiązanie kwestii żydowskiej" (niem. Endlösung der Judenfrage), co w nazistowskiej eufemistycznej nomenklaturze oznaczało plan całkowitej fizycznej eksterminacji Żydów europejskich.

Koordynacja logistyki i kompetencji

Decyzja o masowej eksterminacji Żydów nie zapadła w Wannsee – masowe mordy przez Einsatzgruppen na Wschodzie trwały już od ataku na Związek Radziecki w czerwcu 1941 roku, a pierwszy obóz zagłady w Chełmnie nad Nerem zaczął funkcjonować w grudniu 1941 roku.

Celem konferencji było natomiast:

1. Skoordynowanie działań wszystkich ministerstw i urzędów III Rzeszy, które były niezbędne do sprawnego przeprowadzenia eksterminacji na skalę europejską.
2. Ustalenie zakresu kompetencji – Heydrich, jako szef RSHA, miał być głównym koordynatorem i kierownikiem akcji, a ostatni etap fizycznej eksterminacji miał spoczywać w wyłącznej gestii Głównego Urzędu Bezpieczeństwa Rzeszy.
3. Ustalenie postępowania wobec tzw. mieszańców (Mischlinge) i osób z małżeństw mieszanych, co było jedynym punktem, który zdominował dyskusję.

Heydrich przedstawił plan, zgodnie z którym około 11 milionów Żydów z całej Europy (w tym z krajów neutralnych i sojuszniczych, np. Szwecji, Szwajcarii, Wielkiej Brytanii) miało zostać deportowanych na Wschód. Mieli oni być wykorzystani do niewolniczej pracy przy budowie dróg, a ci, którzy przetrwaliby, mieli zostać "zgładzeni z zastosowaniem jakiejś radykalniejszej metody".

Znaczenie protokołu

Spotkanie w Wannsee stało się znane dzięki zachowanemu protokołowi, sporządzonemu przez Adolfa Eichmanna. Ten dokument, napisany biurokratycznym, eufemistycznym językiem, jest wyjątkowym źródłem, które dokumentuje Holokaust i pokazuje, w jaki sposób zbrodniczy plan został opracowany i skoordynowany przez aparat państwowy.

Konsekwencje

Konferencja w Wannsee była "wyznaczeniem kursu", które na nowo określiło, kiedy, jak i gdzie ma przebiegać "ostateczne rozwiązanie". W jej wyniku przyspieszono realizację ludobójstwa.

Niedługo po konferencji, w marcu 1942 roku, rozpoczęto na terenie Generalnego Gubernatorstwa Akcję Reinhardt (prawdopodobnie nazwaną tak na cześć Heydricha), w ramach której zaczęły funkcjonować obozy zagłady w Bełżcu, Sobiborze i Treblince, a także obóz w Chełmnie nad Nerem. To w tych ośrodkach, a także w Auschwitz-Birkenau i na Majdanku, zamordowano większość Żydów polskich i europejskich.

Konferencja w Wannsee jest symbolem "banalności zła" – spotkania wysokiej klasy biurokratów, którzy w eleganckiej willi, w ciągu zaledwie półtorej godziny, uzgodnili prawne i logistyczne aspekty wymordowania milionów ludzi.