Historia polskiego podziemia to nie tylko Armia Krajowa. To także szereg mniejszych, często niezwykle skutecznych i owianych tajemnicą organizacji, których losy do dziś budzą gorące spory wśród historyków. Jedną z najbardziej fascynujących i kontrowersyjnych jest bez wątpienia organizacja „Muszkieterowie” i jej charyzmatyczny przywódca, inżynier Stefan Witkowski.

Stefan Witkowski: inżynier, wynalazca, szpieg

Stefan Witkowski (1903–1942) to postać, która idealnie pasuje do szpiegowskiej legendy. Urodzony w Moskwie, młodość spędził w Polskiej Organizacji Wojskowej (POW), a jako ochotnik wziął udział w wojnie polsko-bolszewickiej w 1920 roku. Był człowiekiem wykształconym — studiował na Politechnice Warszawskiej, a dyplom inżyniera zdobył w Paryżu.

W okresie międzywojennym Witkowski zasłynął jako wynalazca. Przeniósł się do Genewy, gdzie założył firmę Stevit i pracował nad ambitnymi projektami, w tym nad uniwersalnym silnikiem, który mógłby być zasilany każdym rodzajem paliwa. Na te prace otrzymywał subsydia od polskich władz wojskowych. Już wtedy podejrzewano go o kontakty z wywiadem brytyjskim, co tylko dodaje pikanterii jego późniejszym losom.

We wrześniu 1939 roku, tuż przed wybuchem wojny, Witkowski wrócił do Polski i wziął udział w kampanii obronnej. Po kapitulacji Warszawy przedostał się w okolice Kocka, gdzie walczył w szeregach Samodzielnej Grupy Operacyjnej „Polesie” generała Franciszka Kleeberga.

Narodziny Muszkieterów

To właśnie w kontekście ostatnich walk kampanii wrześniowej, pod Kockiem, zrodziła się idea powołania organizacji „Muszkieterowie”. Generał Kleeberg, zdając sobie sprawę z nieuchronnej klęski, miał powierzyć Witkowskiemu zadanie utworzenia tajnej siatki, która kontynuowałaby walkę w podziemiu.

Organizacja została formalnie powołana w Warszawie w listopadzie 1939 roku. Jej nazwa – „Muszkieterowie” (lub „Muszkieterzy”) – miała pochodzić od karabinów przeciwpancernych wz. 35, zwanych potocznie „Muszkietami”, których obsługą Witkowski zajmował się we wrześniu.

Najskuteczniejszy wywiad w Europie?

„Muszkieterowie” od początku postawili na działalność wywiadowczą. Ich siatka była niezwykle skuteczna i w szczytowym okresie liczyła kilkaset osób. Skupiała się głównie na wywiadzie przemysłowym i wojskowym, dostarczając aliantom kluczowych informacji.

Co robili Muszkieterowie?

• Informowali o przemyśle zbrojeniowym w Czechach.
• Przekazywali dane o skutkach bombardowań niemieckich miast, takich jak Hamburg czy Kilonia.
• Raportowali o produkcji zbrojeniowej w niemieckich stoczniach i ruchach wojsk Wehrmachtu na wschód, w miarę zbliżania się wojny ze Związkiem Radzieckim.
• W ich szeregach działał m.in. słynny Kazimierz Leski ps. „Bradl”, który podróżował po Europie pod fałszywą tożsamością niemieckiego generała.

Niektórzy historycy uważają „Muszkieterów” za jedną z najskuteczniejszych organizacji wywiadowczych w okupowanej Europie.

Kontrowersje: zdrajca czy geniusz konspiracji?

Postać Stefana Witkowskiego i losy „Muszkieterów” od samego początku budziły skrajne emocje, a ich historia obrosła „czarną legendą”.

Konflikt z ZWZ i AK

Głównym źródłem kontrowersji był konflikt z Związkiem Walki Zbrojnej (ZWZ), a później z Armią Krajową (AK). Mimo że od wiosny 1940 roku „Muszkieterowie” formalnie podlegali zwierzchnictwu ZWZ i przekazywali raporty w zamian za fundusze z Londynu, Witkowski konsekwentnie dążył do niezależności operacyjnej. Starał się uzyskać własny, bezpośredni kontakt z rządem polskim na emigracji, co było postrzegane jako podważanie jedności podziemia.

Władze podziemia miały mieszane uczucia co do Witkowskiego. Generał Kazimierz Sosnkowski z jednej strony pisał, że jego meldunki „zakrawają na bujną fantazję”, ale jednocześnie oceniał jego pracę jako „pożyteczną”, a jego samego jako człowieka „pracującego ofiarnie i odważnie”.

Wyrok śmierci

Kulminacją konfliktu było lato 1942 roku. Ponieważ Witkowski nie podporządkował się w pełni ZWZ, Komendant Główny AK, generał Stefan Rowecki „Grot”, wydał rozkaz o rozwiązaniu organizacji.

18 września 1942 roku Stefan Witkowski został zastrzelony w Warszawie przez grupę egzekucyjną ZWZ przebraną w mundury niemieckiej żandarmerii. Wyrok śmierci wydał Wojskowy Sąd Specjalny działający przy Komendzie Głównej AK, a podpisał go pułkownik Tadeusz „Bór” Komorowski.

Główne zarzuty, które doprowadziły do wyroku, dotyczyły:

1. Brak pełnego podporządkowania się ZWZ/AK i dążenie do niezależności.
2. Odmowa ujawnienia agentów tzw. głębokiego wywiadu i przekazania ich strukturze ZWZ-AK, co mogło wynikać z obawy o bezpieczeństwo siatki.

Podejrzenia o podwójną grę

Najbardziej mroczną i nierozstrzygniętą do dziś kontrowersją są podejrzenia o podwójną grę. Witkowski, dążąc do jak najszerszego pozyskiwania informacji, podejmował działania na granicy ryzyka:

• Kontakty z wywiadem radzieckim: „Muszkieterowie” spotkali się z przedstawicielami wywiadu sowieckiego, co w kontekście ówczesnej sytuacji politycznej było niezwykle ryzykowne.
• Współpraca z Niemcami (oskarżenia): Witkowski bywał oskarżany o rzeczywistą współpracę z Niemcami. Podstawą tych oskarżeń były jego wizyty u agentów w Niemczech, podczas których miał podszywać się pod oficera SS, barona Augusta von Thierbacha.

Wielu zwolenników Witkowskiego uważa, że oskarżenia te były sfabrykowane przez dowódców AK, którzy nie mogli zaakceptować jego niezależności, skuteczności i chęci utrzymania bezpośrednich kontaktów z Londynem. Do dziś historycy spierają się, czy Stefan Witkowski był genialnym, choć niepokornym patriotą, czy też człowiekiem, który w konspiracji prowadził niebezpieczną, podwójną grę. Jego postać pozostaje jedną z największych zagadek polskiego podziemia.