To pytanie, które od stuleci rozpala historyków i pasjonatów dziejów Polski. Czy porozumienie sukcesyjne między Kazimierzem Wielkim a Ludwikiem Węgierskim, a następnie słynny przywilej koszycki, były rzeczywiście tymi "pierwszymi gwoździami do trumny" państwa polskiego? Odpowiedź, jak to często bywa w historii, nie jest prosta i wymaga spojrzenia na szerszy kontekst.

Od układu o przeżycie do przywileju generalnego

Aby zrozumieć znaczenie przywileju koszyckiego, musimy cofnąć się do 1339 roku, a zwłaszcza do 1355 roku.

Umowa sukcesyjna (układ budziński z 1355 r.)

Kazimierz Wielki, ostatni król z dynastii Piastów, nie miał męskiego potomka. Chcąc zapewnić ciągłość tronu i uniknąć chaosu po swojej śmierci, zawarł układ ze swoim siostrzeńcem, Ludwikiem Węgierskim z dynastii Andegawenów, synem Elżbiety Łokietkówny. Na mocy tego porozumienia, w zamian za uznanie Ludwika za następcę tronu polskiego, król węgierski zobowiązał się do utrzymania jedności Królestwa Polskiego, nienakładania nowych podatków i pokrycia kosztów odzyskania utraconych ziem.

To był pierwszy, kluczowy krok. Kazimierz Wielki poświęcił zasadę dziedziczenia tronu w linii Piastów na rzecz stabilności państwa i jego terytorialnej integralności.

Przywilej koszycki (1374 r.)

Po śmierci Kazimierza Wielkiego w 1370 roku, Ludwik Andegaweński został królem Polski. Jednakże, nie miał on syna, a jedynie córki. Aby zapewnić sukcesję jednej z nich (ostatecznie Jadwidze), musiał uzyskać zgodę polskiej szlachty. W 1374 roku, w Koszycach, Ludwik wydał tzw. przywilej generalny dla szlachty.

Był to polityczny targ: tron dla córki w zamian za ustępstwa dla stanu rycerskiego.

Najważniejsze postanowienia przywileju koszyckiego:

1. Ograniczenie podatku: Szlachta została zwolniona z większości świadczeń na rzecz króla, a jedyny stały podatek (tzw. poradlne) został ograniczony do symbolicznej kwoty 2 groszy z łana chłopskiego. Król utracił prawo do nakładania podatków bez zgody szlachty.
2. Obowiązek wojskowy: Szlachta miała obowiązek służby wojskowej tylko w granicach kraju, a za wyprawy zagraniczne król musiał płacić żołd.
3. Urzędy: Urzędy państwowe miały być obsadzane wyłącznie przez Polaków.
4. Ograniczenie władzy starostów: Król zobowiązał się do nienakładania na szlachtę nowych ciężarów i do ograniczenia samowoli starostów.

Czy to był początek upadku? Różne spojrzenia historyków

W tradycyjnej polskiej historiografii, zwłaszcza tej z okresu Oświecenia, poszukującej przyczyn upadku I Rzeczypospolitej, przywilej koszycki jest często przedstawiany jako moment przełomowy i rzeczywiście "pierwszy gwóźdź".

Argumenty za tezą o "gwoździu do trumny"

• Osłabienie władzy królewskiej: Ograniczenie prawa króla do nakładania podatków bez zgody szlachty drastycznie zmniejszyło dochody skarbu państwa. W dłuższej perspektywie oznaczało to brak środków na nowoczesną armię, rozbudowę administracji i aktywną politykę zagraniczną, co miało fatalne skutki w XVII i XVIII wieku.
• Wzrost znaczenia szlachty: Przywilej ugruntował polityczną i ekonomiczną przewagę stanu szlacheckiego nad innymi, zwłaszcza mieszczaństwem, którego rozwój został zahamowany.
• Początek "kupczenia tronem": Ludwik Węgierski pokazał szlachcie, że tron jest na sprzedaż, a każdy kolejny władca, chcąc zapewnić sobie sukcesję lub poparcie, musiał dawać nowe ustępstwa (co kontynuował Władysław Jagiełło i jego następcy). To zjawisko doprowadziło do powstania w XVI wieku tzw. demokracji szlacheckiej, która z czasem przerodziła się w anarchię.

Argumenty przeciwko tezie o "gwoździu do trumny"

Część współczesnych historyków podchodzi do tej oceny z większą ostrożnością:

• Konsolidacja stanu szlacheckiego: Przywilej koszycki przyczynił się do zjednoczenia i skonsolidowania stanu szlacheckiego, który stał się główną siłą polityczną państwa.
• Funkcjonalność ustroju: Ustrój oparty na silnej pozycji szlachty, choć dla nas dziś wydaje się wadliwy, funkcjonował dobrze przez kilka stuleci, zwłaszcza w okresie Jagiellonów, kiedy Rzeczpospolita osiągnęła szczyt potęgi.
• Wieloprzyczynowość upadku: Upadek Rzeczypospolitej w XVIII wieku był wynikiem kumulacji wielu czynników, a nie tylko jednego przywileju z XIV wieku. Kluczowe znaczenie miały późniejsze wydarzenia, takie jak:
  • Konstytucja Nihil Novi (1505), która ograniczyła kompetencje króla.
  • Artykuły Henrykowskie (1573) i wolna elekcja.
  • Ostatecznie paraliżujący państwo mechanizm liberum veto (XVII w.).
  • Ingerencja państw ościennych.

Podsumowanie

Umowa sukcesyjna i przywilej koszycki były bez wątpienia pierwszym, fundamentalnym krokiem na drodze do ukształtowania się specyficznego ustroju Rzeczypospolitej, w którym dominującą rolę odgrywała szlachta, a władza monarsza była systematycznie ograniczana.

Nie były one jednak bezpośrednią przyczyną upadku Polski. Były raczej zasiewem, z którego wyrosło drzewo demokracji szlacheckiej. To, czy to drzewo wydało owoce potęgi (Jagiellonowie), czy zgnilizny (XVII-XVIII wiek), zależało od późniejszych decyzji, okoliczności historycznych i postawy kolejnych pokoleń szlachty. Przywilej koszycki stworzył ramy, ale to późniejsze przywileje i, co ważniejsze, niezdolność szlachty do reform w obliczu zagrożenia zewnętrznego, ostatecznie doprowadziły do rozbiorów.