Dekolonizacja Indochin to jeden z najbardziej dramatycznych i krwawych rozdziałów w historii XX wieku. Nie był to szybki i pokojowy proces, lecz ciąg wojen, które na zawsze zmieniły oblicze Wietnamu, Laosu i Kambodży, a także ukształtowały globalną politykę w okresie zimnej wojny.

Francuskie Indochiny: Kolonialna potęga i ziarno buntu

Francuskie Indochiny (Indochine française) powstały pod koniec XIX wieku i obejmowały dzisiejszy Wietnam (podzielony na Tonkin, Annam i Kochinchinę), Laos oraz Kambodżę. Francuzi traktowali te tereny głównie jako źródło surowców i rynek zbytu, nie dbając o rozwój lokalnej ludności. Wyzysk ekonomiczny i brak poszanowania dla lokalnej kultury stworzyły żyzną glebę dla ruchów narodowowyzwoleńczych.

Kluczowym momentem stała się II wojna światowa. Kiedy Francja upadła pod naporem III Rzeszy, Indochiny znalazły się pod kontrolą japońską, choć formalnie pozostawały pod administracją rządu Vichy. To osłabienie metropolii i japońskie hasła "Azja dla Azjatów" dały impuls do zorganizowanego oporu.

Việt Minh i pierwsza wojna indochińska

Najważniejszym aktorem w walce o niepodległość był Việt Minh (Liga Niepodległości Wietnamu), ruch narodowo-komunistyczny, na którego czele stał charyzmatyczny przywódca Hồ Chí Minh. Już we wrześniu 1945 roku, po kapitulacji Japonii, Hồ Chí Minh proklamował w Hanoi utworzenie Demokratycznej Republiki Wietnamu (DRW).

Francja, osłabiona, ale zdeterminowana do odzyskania swojego imperium kolonialnego, nie uznała tego faktu. Doprowadziło to do wybuchu pierwszej wojny indochińskiej (1946–1954). Był to konflikt o charakterze partyzanckim, w którym słabo uzbrojone, ale zmotywowane siły Việt Minhu, wspierane z czasem przez Chiny i ZSRR, walczyły z wojskami francuskimi i ich lokalnymi sojusznikami.

Điện Biên Phủ: Symbol klęski kolonializmu

Decydującym momentem wojny była bitwa pod Điện Biên Phủ w 1954 roku. Francuzi, licząc na zmuszenie Việt Minhu do otwartej bitwy, stworzyli ufortyfikowaną bazę w odległej dolinie. Jednak siły wietnamskie pod dowództwem generała Võ Nguyên Giápa, dzięki niesamowitemu wysiłkowi logistycznemu i transportowi artylerii przez dżunglę, otoczyły i po długim oblężeniu zniszczyły francuskie pozycje. Klęska ta złamała wolę walki Francji i zmusiła ją do negocjacji.

Konferencja genewska i tymczasowy podział

W maju 1954 roku, w trakcie trwania bitwy pod Điện Biên Phủ, rozpoczęła się konferencja genewska, zwołana w celu uregulowania spraw Korei i Indochin. Uczestniczyli w niej przedstawiciele Francji, ZSRR, Chin, USA, Wielkiej Brytanii oraz stron bezpośrednio zaangażowanych w konflikt: DRW (Việt Minh), Państwa Wietnamskiego, Laosu i Kambodży.

Postanowienia konferencji, znane jako Porozumienia Genewskie, formalnie zakończyły francuską obecność w regionie i usankcjonowały dekolonizację.

Kluczowe decyzje:

1. Niepodległość Laosu i Kambodży: Uznano pełną niepodległość Królestwa Laosu i Królestwa Kambodży.
2. Podział Wietnamu: Wietnam został tymczasowo podzielony wzdłuż 17. równoleżnika na dwie strefy:
   • Północ: Demokratyczna Republika Wietnamu (DRW) ze stolicą w Hanoi, rządzona przez komunistów pod wodzą Hồ Chí Minha.
   • Południe: Państwo Wietnamskie (później Republika Wietnamu) ze stolicą w Sajgonie, wspierane przez Zachód.
3. Wybory zjednoczeniowe: Ustalono, że w 1956 roku odbędą się ogólnokrajowe wybory, które miały zjednoczyć kraj.

Dekolonizacja Laosu i Kambodży

Choć Laos i Kambodża uzyskały formalną niepodległość na mocy porozumień genewskich, ich losy były ściśle związane z Wietnamem.

• Kambodża: Niepodległość została ogłoszona przez króla Norodoma Sihanouka już w 1953 roku, a konferencja genewska ją potwierdziła. Kraj początkowo starał się zachować neutralność, ale wkrótce został wciągnięty w wir konfliktu.
• Laos: Formalna niepodległość została potwierdzona w Genewie. Jednak już wtedy działała tam komunistyczna organizacja Pathet Lao, powiązana z Việt Minhem, co uniemożliwiło szybkie ugruntowanie stabilnych, prozachodnich rządów i doprowadziło do wojny domowej.

Tragiczne następstwa: Od dekolonizacji do wojny wietnamskiej

Niestety, postanowienia genewskie w sprawie Wietnamu nigdy nie zostały w pełni zrealizowane. Wybory zjednoczeniowe zaplanowane na 1956 rok nie odbyły się. Rząd Wietnamu Południowego, wspierany przez Stany Zjednoczone, obawiał się, że Hồ Chí Minh zwycięży w wolnych wyborach, co doprowadziłoby do powstania jednego, komunistycznego państwa.

W rezultacie tymczasowa linia demarkacyjna na 17. równoleżniku stała się de facto granicą między dwoma państwami wietnamskimi. To naruszenie porozumień genewskich było bezpośrednią przyczyną eskalacji konfliktu, który przeszedł do historii jako druga wojna indochińska, powszechnie znana jako wojna wietnamska (1955–1975).

Ostateczne zjednoczenie Wietnamu pod rządami komunistów nastąpiło dopiero w 1975 roku, po wycofaniu się wojsk amerykańskich i upadku Sajgonu. Był to tragiczny finał procesu dekolonizacyjnego, który miał przynieść pokój, a zamiast tego zapoczątkował dekady walki i cierpienia w całym regionie Indochin.