Badanie przesiewowe w kierunku traumy to krótki, ustrukturyzowany proces, którego celem nie jest postawienie ostatecznej diagnozy, ale szybkie wyłapanie sygnałów ostrzegawczych. Można to porównać do szybkiego testu na obecność przeciwciał – wynik dodatni nie oznacza jeszcze choroby, ale jest jasnym sygnałem, że trzeba przyjrzeć się sprawie głębiej. Psycholodzy i terapeuci korzystają z gotowych narzędzi (kwestionariuszy) oraz wywiadu klinicznego, aby ocenić, czy pacjent zmaga się z objawami zespołu stresu pourazowego (PTSD) lub innymi zaburzeniami posttraumatycznymi.

Jak wygląda szybkie badanie przesiewowe w praktyce?

Szybkie badanie przesiewowe zazwyczaj opiera się na zestawie kilku do kilkunastu pytań dotyczących ostatnich tygodni życia pacjenta. Specjalista skupia się na czterech głównych obszarach: ponownym przeżywaniu (intruzje), unikaniu bodźców kojarzących się z traumą, negatywnych zmianach w nastroju i myśleniu oraz nadmiernym pobudzeniu.

W profesjonalnych gabinetach często stosuje się narzędzia takie jak PC-PTSD-5 (Primary Care PTSD Screen for DSM-5). Jest to krótki test składający się z pięciu pytań, na które pacjent odpowiada „tak” lub „nie”. Jeśli co najmniej trzy odpowiedzi są twierdzące, jest to sygnał do przeprowadzenia pełnej diagnostyki.

Pytania dla osoby pełnoletniej – na czym skupia się psycholog?

W przypadku dorosłych psycholog zakłada pewien poziom autorefleksji i zdolności do nazywania swoich stanów emocjonalnych. Pytania często dotyczą wpływu traumy na codzienne funkcjonowanie, pracę i relacje.

Podczas badania przesiewowego dorosły może usłyszeć pytania takie jak:

• Czy w ciągu ostatniego miesiąca miewał(a) Pan/Pani koszmary senne związane z trudnym wydarzeniem lub niechciane wspomnienia, które nagle wracały?
• Czy starał(a) się Pan/Pani unikać myślenia o tym wydarzeniu lub unikać sytuacji, miejsc i osób, które o nim przypominają?
• Czy czuje się Pan/Pani stale „na baczności”, jest Pan/Pani nadmiernie czujny/a lub łatwo się przestrasza?
• Czy czuje Pan/Pani odrętwienie emocjonalne, trudność w odczuwaniu miłości lub brak zainteresowania zajęciami, które wcześniej sprawiały radość?
• Czy ma Pan/Pani poczucie winy wobec siebie lub innych w związku z tym, co się stało, albo obwinia Pan/Pani świat o to, że jest skrajnie niebezpieczny?

Dorośli często maskują objawy traumy używkami lub pracoholizmem, dlatego psycholog może również zapytać o zmiany w stylu życia, które nastąpiły po krytycznym wydarzeniu.

Badanie przesiewowe u dzieci i młodzieży – inne podejście

Praca z osobą nieletnią wymaga zupełnie innego języka i podejścia. Dzieci nie zawsze potrafią nazwać lęk czy dysocjację, dlatego psycholog musi zwracać uwagę na objawy somatyczne (np. bóle brzucha) oraz zmiany w zachowaniu (np. agresja, regresja do zachowań z wcześniejszych lat życia).

Pytania dla dziecka lub nastolatka mogą brzmieć następująco:

• Czy zdarza Ci się, że w Twojej głowie nagle pojawiają się „złe filmy” lub obrazki z tego, co się stało, nawet jeśli bardzo nie chcesz o tym myśleć?
• Czy masz problemy z zasypianiem, bo boisz się złych snów?
• Czy czujesz, że Twoje serce bije bardzo szybko lub trzęsą Ci się ręce, gdy coś przypomni Ci o tamtym wydarzeniu?
• Czy unikasz pewnych zabaw, miejsc lub rozmów, bo sprawiają, że czujesz się smutny/a lub przestraszony/a?
• Czy trudniej Ci się teraz skoncentrować w szkole lub częściej wpadasz w złość niż kiedyś?

W przypadku młodszych dzieci psycholog często posiłkuje się zabawą lub rysunkiem, pytając np.: „Gdybyś miał narysować swój strach, jak by wyglądał?” lub „Czy Twój miś też czasami boi się zasnąć?”.

Ciekawostka: Trauma u dzieci a zabawa

Dzieci często przetwarzają traumę poprzez tzw. zabawę pourazową. W przeciwieństwie do normalnej zabawy, która jest twórcza i zmienna, zabawa pourazowa jest sztywna, powtarzalna i często pozbawiona radosnego zakończenia. Dziecko może w kółko odgrywać ten sam groźny scenariusz (np. wypadek samochodowy), co dla wprawnego oka psychologa jest jasnym sygnałem przesiewowym.

Kluczowe różnice w badaniu obu grup

Główna różnica polega na źródle informacji. W przypadku dorosłych badanie opiera się niemal wyłącznie na ich relacji. W przypadku osób nieletnich psycholog przeprowadza tzw. triangulację danych – zbiera informacje od dziecka, rodziców/opiekunów oraz (jeśli to możliwe) ze szkoły.

Dorośli częściej zgłaszają objawy poznawcze (poczucie beznadziei, natrętne myśli), natomiast u dzieci trauma manifestuje się „przez ciało” i zachowanie. Warto pamiętać, że szybkie badanie przesiewowe to tylko pierwszy krok. Jeśli wynik sugeruje traumę, konieczna jest pogłębiona praca terapeutyczna, która pomoże „odczarować” bolesne wspomnienia i przywrócić poczucie bezpieczeństwa.

Ważna uwaga dotycząca bezpieczeństwa

Jeśli przeprowadzasz takie badanie jako specjalista lub świadek zdarzenia, pamiętaj, że priorytetem jest zawsze bezpieczeństwo fizyczne pacjenta. Jeśli osoba badana wykazuje silne objawy dysocjacyjne (odłączenie od rzeczywistości) lub myśli samobójcze, badanie przesiewowe należy przerwać i niezwłocznie zapewnić pomoc kryzysową.