Historia alternatywna to fascynujące pole do rozważań, zwłaszcza gdy dotyczy tak kluczowego momentu, jak unia Polski z Litwą. Scenariusz, w którym Jadwiga Andegawenka wychodzi za mąż za Witolda zamiast za Jagiełłę, a kraj zostaje poddany rygorystycznym reformom fiskalnym i militarnym, całkowicie zmieniłby oblicze Europy Środkowo-Wschodniej. Przyjrzyjmy się, jak mogłyby potoczyć się losy tak skonstruowanego państwa.

Małżeństwo z Witoldem – polityczne trzęsienie ziemi

Wybór Witolda (kuzyna Jagiełły) na męża Jadwigi oznaczałby przede wszystkim potężny konflikt wewnętrzny na Litwie. Historycznie Witold i Jagiełło rywalizowali o władzę, a ich relacje były pełne zwrotów akcji i zdrad. Gdyby polscy możni postawili na Witolda, Jagiełło prawdopodobnie szukałby sojuszu z Zakonem Krzyżackim lub Moskwą, aby odzyskać wpływy.

Z perspektywy Polski, Witold był postrzegany jako władca bardziej dynamiczny, ale też trudniejszy do okiełznania niż Jagiełło. Unia mogłaby być bardziej "litewska" w swoim charakterze, a centrum decyzyjne mogłoby częściej przesuwać się w stronę Wilna. Jednak największym wyzwaniem byłaby chrystianizacja Litwy – bez Jagiełły na tronie w Krakowie proces ten mógłby napotkać większy opór litewskich bojarów.

Wojna z Mołdawią i ekspansja na południe

Warunek wypowiedzenia wojny Mołdawii sugeruje chęć całkowitego zdominowania szlaków handlowych prowadzących do Morza Czarnego. W tamtym czasie Mołdawia była państwem buforowym, często lawirującym między Polską, Węgrami a Turcją.

Zwycięska wojna i aneksja tych terenów uczyniłaby z Polski potęgę czarnomorską znacznie wcześniej, niż miało to miejsce w rzeczywistości. Z drugiej strony, tak agresywna polityka mogłaby doprowadzić do przedwczesnego i bardzo krwawego konfliktu z rosnącym w siłę Imperium Osmańskim. Polska musiałaby utrzymywać stałą, potężną armię na południowych rubieżach, co tłumaczyłoby wprowadzenie nowych, wysokich podatków.

Rewolucja podatkowa i konflikt z Kościołem

Zaproponowany system podatkowy to prawdziwy ewenement na skalę średniowiecza. Wprowadzenie stałych opłat od budynków sakralnych (9 gr) oraz od każdego duchownego (3 gr) wywołałoby natychmiastowy konflikt ze Stolicą Apostolską.

1. Relacje z Rzymem: W XIV i XV wieku Kościół był zwolniony z większości podatków świeckich. Nałożenie daniny na kler mogłoby skończyć się interdyktem (zakazem odprawiania nabożeństw) nałożonym na całe królestwo lub nawet ekskomuniką władców.
2. Skarb Królewski: Podatek 4 gr od łanu zboża i 1 gr od dworu szlacheckiego zapewniłby stały dopływ gotówki, uniezależniając króla od każdorazowej zgody szlachty na nowe daniny. To krok w stronę monarchii absolutnej, o kilkaset lat za wcześnie.

Armia, jakiej świat nie widział

Obowiązek wystawienia 2 zbrojnych z każdej wsi i 12 z każdego miasta stworzyłby armię o gigantycznych rozmiarach. Szacuje się, że w Koronie było wówczas około 15-20 tysięcy wsi.

• Potencjał militarny: Przy 20 tysiącach wsi sama wieś wystawiałaby 40 tysięcy zbrojnych. Dodając do tego kontyngenty miejskie, Polska dysponowałaby armią liczącą ponad 50-60 tysięcy żołnierzy.
• Koszty: Utrzymanie i opłacenie tak licznej siły zbrojnej byłoby ogromnym obciążeniem dla gospodarki. Wieś, z której zabrano by dwóch najsilniejszych mężczyzn i jeszcze kazano ich opłacać, mogłaby szybko popaść w ruinę, co z kolei uderzyłoby w wpływy z podatku od łanu.

Monopol na chleb – gospodarcze uderzenie w mieszczaństwo

Przyznanie szlachcie wyłączności na handel chlebem to cios w fundamenty gospodarki miejskiej. W średniowieczu handel żywnością był głównym źródłem dochodu miast.

Taka decyzja doprowadziłaby do:

• Upadku miast: Mieszczaństwo straciłoby rację bytu, co zahamowałoby rozwój rzemiosła i handlu dalekosiężnego.
• Wzrostu potęgi magnaterii: Szlachta stałaby się nie tylko grupą militarną, ale i monopolistą handlowym, co całkowicie zaburzyłoby równowagę społeczną.
• Czarnego rynku: Prawdopodobnie rozwinąłby się gigantyczny nielegalny handel, którego państwo nie byłoby w stanie kontrolować.

Ciekawostka: Ile to właściwie było warte?

W czasach Jadwigi 1 grosz praski był znaczącą kwotą. Za 1 grosz można było kupić np. kilka kurczaków lub sporą ilość piwa. Podatek 4 gr od łanu (jednostka powierzchni ok. 17-25 hektarów) wydaje się niski, ale przy skali całego kraju i dodatkowych obciążeniach militarnych, byłby to system niezwykle drenażowy dla chłopstwa.

Podsumowanie wizji alternatywnej

Gdyby ten scenariusz się ziścił, Polska stałaby się zmilitaryzowanym kolosem o bardzo kruchych podstawach społecznych. Z jednej strony – potężna armia i wpływy na południu. Z drugiej – kraj wyniszczony konfliktami z Kościołem, zniszczonymi miastami i skrajnie wyeksploatowanym chłopstwem.

Małżeństwo z Witoldem mogłoby przynieść unię bardziej ekspansywną na wschód i południe, ale radykalne reformy podatkowe i gospodarcze prawdopodobnie doprowadziłyby do buntu wszystkich stanów przeciwko koronie jeszcze przed końcem XV wieku. Zamiast "złotego wieku", moglibyśmy być świadkami bardzo wczesnego kryzysu państwowości.