Historia alternatywna to fascynujące pole do popisu dla wyobraźni, zwłaszcza gdy dotyczy tak przełomowego momentu, jak unia Polski z Litwą. Gdyby zamiast Jagiełły na męża Jadwigi wybrano władcę Mołdawii (w tamtym czasie mógłby to być Piotr I lub Roman I), a kraj przeszedłby drastyczną reformę podatkową i wojskową, mapa Europy Środkowo-Wschodniej wyglądałaby dziś zupełnie inaczej. Taki scenariusz to nie tylko zmiana nazwiska na tronie, ale całkowite przeobrażenie ustroju i geopolityki ówczesnego Królestwa Polskiego.

Sojusz z Mołdawią zamiast potęgi Jagiellonów

Wybór władcy Mołdawii zamiast wielkiego księcia litewskiego oznaczałby rezygnację z ekspansji na wschód na rzecz zabezpieczenia południowych rubieży. Mołdawia w XIV wieku była państwem rosnącym w siłę, ale wciąż znacznie mniejszym i słabszym od Litwy. Małżeństwo Jadwigi z hospodarem mołdawskim uczyniłoby z Mołdawii lenno koronne lub bliskiego sojusznika, co otworzyłoby Polsce szerokie okno na handel czarnomorski.

Jednak cena tego wyboru byłaby ogromna. Rezygnacja z unii z Litwą i jednoczesne wypowiedzenie jej wojny to scenariusz niemal samobójczy. Litwa pod rządami Jagiełły i Witolda była u szczytu potęgi militarnej. Polska, zamiast zyskać potężnego sojusznika przeciwko Zakonowi Krzyżackiemu, musiałaby walczyć na dwa fronty: z pogańską (wciąż) Litwą na wschodzie i rosnącym w siłę Zakonem na północy. W takiej konfiguracji Krzyżacy prawdopodobnie staliby się „trzecim cieszącym się”, wspierając jedną ze stron, by maksymalnie osłabić oba państwa.

Rewolucja podatkowa: Skarbiec pełen groszy

Wprowadzenie stałego podatku w wysokości 6 groszy od łanu zboża (podczas gdy historyczny przywilej koszycki z 1374 roku obniżył go do 2 groszy) byłoby ruchem niezwykle odważnym i ryzykownym. W tamtych czasach każda próba podniesienia podatków bez nadania nowych przywilejów szlachcie kończyła się oporem, a nawet buntami.

Spójrzmy na liczby. Podatek 6 gr od łanu to trzykrotność tego, co szlachta wynegocjowała od Ludwika Węgierskiego. Dodatkowe opłaty od budynków sakralnych (9 gr) i duchownych (3 gr) uderzyłyby w najpotężniejszą obok szlachty grupę interesu – Kościół. Choć kwoty te wydają się małe z dzisiejszej perspektywy, w XIV wieku srebro miało ogromną wartość nabywczą. Taki system podatkowy pozwoliłby królowi na:

• Uniezależnienie się od doraźnych darowizn szlachty.
• Stworzenie stałego funduszu na opłacenie wojsk zaciężnych.
• Rozbudowę administracji państwowej.

Z drugiej strony, tak wysokie obciążenia fiskalne mogłyby doprowadzić do szybkiej detronizacji Jadwigi. Szlachta, przyzwyczajona do walki o swoje wolności, prawdopodobnie nie zaakceptowałaby takich warunków bez ogromnych ustępstw politycznych, co mogłoby paradoksalnie osłabić władzę królewską zamiast ją wzmocnić.

Nowa armia: Jeden zbrojny z każdej wsi

Najbardziej rewolucyjnym elementem tego scenariusza jest obowiązek wystawiania i opłacania jednego zbrojnego za każdą wieś oraz dziesięciu za każde miasto. To przejście od pospolitego ruszenia (gdzie szlachcic stawał osobiście z pocztem) do systemu opartego na kontyngentach.

Przyjmując, że w ówczesnej Polsce było kilka tysięcy wsi, królestwo mogłoby wystawić armię liczącą od 5 do 10 tysięcy stałego, dobrze wyposażonego wojska. To potężna siła jak na tamte czasy. Miasta, wystawiając po 10 zbrojnych, stałyby się centrami militarnymi, co podniosłoby ich rangę polityczną. Taka armia byłaby znacznie bardziej zdyscyplinowana i mobilna niż tradycyjne rycerstwo.

Jednak koszt utrzymania takiego żołnierza (ekwipunek, koń, żołd) byłby dla przeciętnej wsi zabójczy. Mogłoby to doprowadzić do gwałtownego ubożenia chłopstwa i drobnej szlachty, a w konsekwencji do kryzysu gospodarczego.

Czy Polska przetrwałaby wojnę z Litwą?

Wojna z Litwą bez wsparcia innych sąsiadów byłaby niezwykle trudna. Litwini doskonale znali techniki walki podjazdowej w lasach i na bagnach. Bez unii w Krewie, Zakon Krzyżacki kontynuowałby swoje rejzy na Litwę, ale jednocześnie nie przestawałby naciskać na Polskę w kwestii Pomorza i ziemi chełmińskiej.

Polska w tym scenariuszu staje się państwem zmilitaryzowanym, o silnym systemie fiskalnym, ale otoczonym przez wrogów. Sojusz z Mołdawią daje dostęp do handlu, ale nie daje realnej siły militarnej zdolnej powstrzymać litewskie zagony czy krzyżacką ciężką kawalerię.

Ciekawostka: Wartość grosza w XIV wieku

W czasach Jadwigi 1 grosz praski (powszechnie używany w Polsce) był monetą o dużej zawartości srebra. Za 2 grosze można było kupić kilka kur, a za kilkanaście – przyzwoitą krowę. Podatek 6 groszy od łanu był więc realnym obciążeniem, które mogło stanowić znaczną część rocznego dochodu z gospodarstwa.

Podsumowanie alternatywnej historii

Gdyby ten scenariusz się ziścił, Polska prawdopodobnie nie stałaby się europejskim mocarstwem, jakim była w okresie jagiellońskim. Zamiast ogromnej Rzeczypospolitej Obojga Narodów, mielibyśmy silnie scentralizowane, mniejsze państwo o profilu południowym, stale walczące o przetrwanie z Litwą i Zakonem.

Brak unii z Litwą oznaczałby również, że chrystianizacja tego kraju mogłaby nastąpić znacznie później i prawdopodobnie pod dyktando Moskwy lub Zakonu Krzyżackiego, co całkowicie zmieniłoby układ sił w tej części świata na kolejne stulecia. Polska z tego scenariusza to kraj nowoczesnych podatków i stałej armii, ale pozbawiony strategicznego oddechu, jaki dało mu połączenie z Litwą.