Kino gatunkowe, czyli tzw. genre cinema, to jeden z podstawowych fundamentów historii filmu i kluczowy sposób, w jaki porządkujemy oraz rozumiemy kinematografię. Jeśli kiedykolwiek zastanawiałeś się, dlaczego już po obejrzeniu kilku minut filmu wiesz, czy to będzie horror, komedia, czy może western, to właśnie dzięki istnieniu kina gatunkowego.

Najprościej mówiąc, gatunki filmowe to kategorie, które klasyfikują filmy na podstawie wspólnych cech. Chodzi tu o podobne schematy fabularne, typy bohaterów, specyficzną estetykę wizualną (ikonografię) oraz techniki opowiadania.

Dlaczego kino gatunkowe jest tak ważne?

Gatunki pełnią funkcję swoistych ram interpretacyjnych. Stanowią one rodzaj umowy między twórcą a widzem. Dzięki znajomości konwencji gatunkowej, widz jeszcze przed seansem wie, czego może się spodziewać – czy ma przygotować się na śmiech, strach, czy może wielką przygodę. To właśnie ta przewidywalność, oparta na powtarzalności motywów i schematów, ułatwia identyfikację filmu i jego odbiór.

Dla twórców z kolei gatunek jest punktem wyjścia. Mogą oni wykorzystywać ustalone schematy narracyjne jako bazę do budowania opowieści, a jednocześnie modyfikować je i reinterpretować, aby stworzyć coś nowego i zaskakującego.

Główne cechy kina gatunkowego

Chociaż definicji i podejść do gatunków jest wiele (inaczej patrzy na nie semiotyk, inaczej formalista), to można wyróżnić kilka kluczowych elementów, które charakteryzują kino gatunkowe:

1. Powtarzalność i formuła

Kino gatunkowe opiera się na reprodukcji formuły, która została już przyswojona przez widzów. Oznacza to, że pewne elementy fabularne, motywy czy postacie ciągle się powtarzają. To właśnie ta powtarzalność sprawia, że gatunek jest rozpoznawalny, choć każdy film, jak pisał Rick Altman, jest "powtórzeniem z różnicą".

2. Ikonografia

To zestaw charakterystycznych elementów wizualnych, które natychmiast przywołują skojarzenia z danym gatunkiem. Kanonicznym przykładem jest tu western. Wystarczy zobaczyć kowboja w kapeluszu, zakurzony saloon i pustynny krajobraz, by wiedzieć, z jakim gatunkiem mamy do czynienia.

3. Dualizm

Wiele gatunków opiera się na podziale świata przedstawionego na dwie opozycyjne siły: dobro i zło. Ten dualizm manifestuje się w konflikcie między bohaterami, np. szeryfem a bandytą w westernie, człowiekiem a obcym w science fiction, czy jednostką a systemem.

4. Cel emocjonalny (reakcja odbiorcy)

Niektóre gatunki są definiowane przede wszystkim przez to, jaką reakcję mają wywołać u widza.

• Horror ma przestraszyć.
• Komedia ma rozbawić.
• Melodramat ma wzruszyć.

5. Tematyka i czas akcji

Inne gatunki klasyfikuje się ze względu na główny temat (np. film wojenny, film gangsterski) lub czas, w którym rozgrywa się akcja (np. film historyczny, film science fiction, film fantasy).

Ewolucja i hybrydy gatunkowe

Mimo swojej schematyczności, kino gatunkowe nie jest statyczne. Konwencje podlegają ciągłym modyfikacjom, reinterpretacjom i, co najważniejsze, mieszaniu.

Od czasów postmodernizmu filmowego coraz częściej zaciera się klasyczny podział, a twórcy kreatywnie łączą różne gatunki, tworząc tzw. cross-genres lub hybrydy gatunkowe. Przykładem może być połączenie westernu z science fiction (jak w filmie Kowboje i Obcy) czy komedii z horrorem (tzw. horror-komedia). Dzięki temu gatunki pozostają elastyczne i zdolne do reagowania na zmieniające się realia kulturowe i społeczne.

Ciekawostka: Ameryka kontra Europa

Warto wiedzieć, że kino gatunkowe najsilniej rozwinęło się w USA. Amerykański system filmowy stworzył skodyfikowany system gatunków, który stał się uniwersalny i czytelny na całym świecie.

Jednak europejskie kino gatunkowe często proponowało śmielsze rozwiązania i prezentowało zupełnie inną ideologię. Przykładem są spaghetti westerny, które czerpały z amerykańskiej formuły, ale nadawały jej inny wymiar ideowy, często bezpośrednio związany z niepokojami społeczno-politycznymi lat 60.. Europejscy twórcy chętniej osadzali gatunki w wyraźnym kontekście społeczno-politycznym, poszerzając ich możliwości estetyczne i fabularne.

Podsumowując, kino gatunkowe to nie tylko prosty podział filmów. To złożony system konwencji, oczekiwań i symboli, który od lat kształtuje to, jak oglądamy, rozumiemy i tworzymy filmy.