Kawa zbożowa, napój kojarzący się wielu osobom ze smakiem dzieciństwa lub czasami, gdy prawdziwa kawa była towarem luksusowym, przeżywa obecnie prawdziwy renesans. Jednocześnie, jak to często bywa w świecie zdrowego żywienia, pojawiają się głosy krytyki, które stawiają pod znakiem zapytania jej nieskazitelny wizerunek. Skąd ta zmiana i czy faktycznie powinniśmy się martwić o jej wpływ na zdrowie?

Dlaczego kawa zbożowa wraca do łask, ale i pod ostrzał krytyki?

Przez lata kawa zbożowa była postrzegana jako zdrowa i bezpieczna alternatywa dla klasycznej kawy kofeinowej. I faktycznie, ma ona wiele zalet, które wciąż są doceniane:

• Brak kofeiny: To jej największy atut, dzięki któremu mogą ją pić kobiety w ciąży, karmiące piersią, dzieci (zwykle powyżej 3. roku życia) oraz osoby z nadciśnieniem, problemami ze snem czy po prostu unikające kofeiny.
• Bogactwo składników odżywczych: Kawa zbożowa, wytwarzana z prażonych ziaren żyta, jęczmienia, pszenicy lub orkiszu, jest cennym źródłem błonnika pokarmowego, który wspiera perystaltykę jelit i daje uczucie sytości. Zawiera również witaminy z grupy B oraz minerały, takie jak magnez, potas, fosfor, cynk i żelazo, a także polifenole o działaniu przeciwutleniającym.

Główna krytyka, która pojawiła się w ostatnich latach, dotyczy jednak dwóch kluczowych kwestii, które mogą negatywnie wpływać na zdrowie niektórych osób:

1. Akrylamid — potencjalny problem

Najważniejszym zarzutem jest obecność akrylamidu. Jest to związek chemiczny, który powstaje w żywności bogatej w węglowodany i białka (aminokwasy), poddanej obróbce cieplnej w wysokiej temperaturze (powyżej 120°C), w procesie zwanym reakcją Maillarda.

Ponieważ kawa zbożowa powstaje z prażonych ziaren zbóż, które są bogate w skrobię, proces ten sprzyja powstawaniu akrylamidu. Co więcej, zawartość akrylamidu w kawie zbożowej może być znacznie wyższa niż w kawie naturalnej, a nawet rozpuszczalnej, osiągając wartości do 8000 µg/kg, zwłaszcza jeśli w składzie znajduje się prażona cykoria.

2. Wysoki indeks glikemiczny (IG)

Kawa zbożowa, szczególnie ta z dodatkiem buraka cukrowego lub w postaci rozpuszczalnej, może mieć wysoki indeks glikemiczny. Dla większości osób nie jest to problem, ale dla osób z insulinoopornością, cukrzycą lub innymi zaburzeniami gospodarki węglowodanowej, regularne spożywanie napojów o wysokim IG jest niewskazane i może przyczyniać się do wahań poziomu cukru we krwi.

3. Obecność glutenu

Jako produkt wytwarzany z żyta, jęczmienia i pszenicy, kawa zbożowa (o ile nie jest wyraźnie oznaczona jako bezglutenowa) zawiera gluten. Jest to kluczowe przeciwwskazanie dla osób cierpiących na celiakię lub nadwrażliwość na gluten.

Czy kawa zbożowa i rozpuszczalna zwiększają ryzyko zachorowania na raka?

Pytanie o ryzyko raka jest bezpośrednio związane z obecnością wspomnianego wcześniej akrylamidu.

Akrylamid a rak – co mówi nauka?

1. Potencjalne ryzyko: Badania na zwierzętach wykazały, że akrylamid ma działanie neurotoksyczne, genotoksyczne i rakotwórcze.
2. Klasyfikacja IARC: Międzynarodowa Agencja Badań nad Rakiem (IARC) zaklasyfikowała akrylamid jako substancję "prawdopodobnie rakotwórczą dla ludzi" (Grupa 2A).
3. Brak 100% dowodów u ludzi: Należy jednak podkreślić, że klasyfikacja ta opiera się głównie na badaniach na zwierzętach, którym podawano bardzo wysokie dawki tej substancji. Nigdy nie udowodniono w 100%, że akrylamid w dawkach spożywanych z typową dietą ma działanie rakotwórcze na ludzi. Dowody z badań epidemiologicznych nad typowym spożyciem akrylamidu z dietą są ograniczone i niejednoznaczne.

Kawa zbożowa vs. kawa rozpuszczalna

To prawda, że zarówno kawa zbożowa, jak i kawa rozpuszczalna, zawierają akrylamid w większych ilościach niż kawa palona ziarnista.

• Kawa rozpuszczalna jest palona w bardzo wysokiej temperaturze (nawet 250°C) w krótkim czasie, co sprzyja powstawaniu akrylamidu.
• Kawa zbożowa (ze względu na wysoką zawartość skrobi w zbożach) może zawierać akrylamid w stężeniach nawet kilkukrotnie wyższych niż kawa rozpuszczalna.

Wnioski dotyczące ryzyka

Kluczową rolę odgrywa dawka. Akrylamid jest obecny w wielu produktach spożywczych, które spożywamy regularnie, takich jak pieczywo, frytki, chipsy czy prażone orzechy.

Zalecenia dietetyków często sprowadzają się do umiaru. Jeśli kawa zbożowa jest pita sporadycznie lub w umiarkowanych ilościach (np. jedna filiżanka dziennie zamiast czterech), ryzyko związane z akrylamidem jest minimalizowane. Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA) uznał akrylamid w żywności za powód do niepokoju i podkreślił potrzebę kontynuowania działań mających na celu redukcję jego poziomów w żywności, ale nie oznacza to, że należy całkowicie wykluczyć kawę zbożową z diety.

Podsumowując, krytyka kawy zbożowej opiera się na naukowych dowodach dotyczących akrylamidu i wysokiego IG, ale nie oznacza to, że jest ona jednoznacznie "rakotwórcza". Po prostu, jak w przypadku większości produktów, umiar i świadomość składu są kluczowe.

Ciekawostka: Pierwsza fabryka kawy zbożowej na ziemiach polskich powstała we Włocławku w 1818 roku. Napój ten zyskał ogromną popularność w czasach, gdy klasyczna kawa była droga lub trudno dostępna, na przykład w okresie PRL-u.