Debata na temat kondycji polskiej nauki od lat budzi ogromne emocje, a jednym z najbardziej kontrowersyjnych argumentów pojawiających się w tej dyskusji jest teza o „złej mentalności” polskich naukowców. Choć na pierwszy rzut oka może się wydawać, że postawy ludzkie mają znaczenie w każdej dziedzinie życia, to przypisywanie problemów systemowych cechom charakteru czy sposobowi myślenia całej grupy zawodowej spotyka się z ostrą krytyką. Dlaczego wielu badaczy i obserwatorów uważa takie postawienie sprawy za krzywdzące, a wręcz szkalujące?

Pułapka psychologizacji problemów systemowych

Głównym powodem, dla którego teza o mentalności jest uznawana za szkalującą, jest fakt, że przenosi ona odpowiedzialność z systemu na jednostkę. Krytycy zauważają, że polska nauka boryka się z konkretnymi, mierzalnymi problemami: chronicznym niedofinansowaniem, skomplikowaną biurokracją oraz wadliwym systemem ewaluacji (często nazywanym „punktozą”).

Kiedy mówi się, że problemem jest „mentalność”, sugeruje się, że naukowcy są z natury mało ambitni, zamknięci na współpracę międzynarodową czy niechętni do zmian. To klasyczny przykład „obwiniania ofiary”. Zamiast analizować, dlaczego system zmusza badaczy do masowej produkcji niskiej jakości artykułów, by zdobyć punkty niezbędne do przetrwania jednostki, zwolennicy tezy o mentalności twierdzą, że naukowcom po prostu „nie chce się” robić wielkiej nauki. Takie podejście jest postrzegane jako próba ucieczki od odpowiedzialności politycznej za kształtowanie warunków pracy na uczelniach.

Sukcesy Polaków za granicą jako kontrargument

Jednym z najsilniejszych argumentów przeciwko tezie o „złej mentalności” jest kariera polskich naukowców poza granicami kraju. Statystyki i liczne przykłady pokazują, że polscy badacze, gdy trafią do ośrodków w USA, Niemczech czy Szwajcarii, odnoszą spektakularne sukcesy. Zdobywają prestiżowe granty ERC, publikują w „Nature” i „Science” oraz kierują międzynarodowymi zespołami.

Gdyby problemem rzeczywiście była mentalność – czyli coś trwale zakorzenionego w sposobie myślenia – ci sami ludzie nie zmienialiby się magicznie po przekroczeniu granicy. Fakt, że w innym środowisku organizacyjnym i finansowym potrafią rozwinąć skrzydła, dowodzi, że to nie „polska głowa” jest problemem, lecz „polskie podwórko”. Twierdzenie, że Polakom brakuje genu innowacyjności, jest w tym kontekście uznawane za zwyczajnie nieprawdziwe i obraźliwe.

Pedagogika wstydu i stereotypy

Krytyka tezy o mentalności często odwołuje się do pojęcia „pedagogiki wstydu”. W dyskursie publicznym naukowcy bywają przedstawiani jako grupa roszczeniowa, oderwana od rzeczywistości i kultywująca feudalne stosunki (słynne „układy profesorskie”). Choć patologie zdarzają się w każdym środowisku, uogólnianie ich na całą społeczność akademicką jest formą stygmatyzacji.

Używanie argumentu o mentalności bywa też wygodnym narzędziem retorycznym podczas wprowadzania kontrowersyjnych reform. Łatwiej jest przeforsować zmiany, uderzając w prestiż danej grupy i przekonując opinię publiczną, że „stare elity” trzeba wymienić lub zmusić do pracy, bo są mentalnie zacofane. Takie działanie buduje negatywny wizerunek polskiej nauki w oczach społeczeństwa, co z kolei utrudnia walkę o wyższe nakłady z budżetu państwa – bo niby dlaczego mielibyśmy dopłacać do czegoś, co „mentalnie kuleje”?

Ciekawostka: Czy wiesz, że nakłady na naukę w Polsce są jednymi z najniższych w UE?

W 2022 roku Polska przeznaczała na badania i rozwój (B+R) około 1,46% PKB. Dla porównania średnia unijna to ponad 2,2%, a liderzy tacy jak Niemcy czy Szwecja inwestują powyżej 3%. Trudno wymagać od naukowców konkurowania z globalnymi potęgami, dysponując ułamkiem ich budżetów, niezależnie od tego, jak nowoczesną mieliby mentalność.

Brak obiektywnych mierników „mentalności”

Kolejnym powodem krytyki jest fakt, że „mentalność” to pojęcie nienaukowe, niemożliwe do precyzyjnego zmierzenia. W debacie publicznej służy ono często jako „worek bez dna”, do którego wrzuca się wszystko, czego nie da się łatwo wyjaśnić.

Krytycy wskazują, że zamiast operować tak mglistymi pojęciami, należy skupić się na:

• Strukturze zatrudnienia: Czy młodzi naukowcy mają szansę na samodzielność?
• Transparentności konkursów: Czy granty trafiają do najlepszych projektów?
• Infrastrukturze: Czy badacze mają na czym pracować?

Sprowadzanie tych złożonych kwestii do wspólnego mianownika „mentalności” jest uznawane za intelektualne pójście na łatwiznę, które nie tylko nie rozwiązuje problemów, ale dodatkowo zniechęca najzdolniejszych ludzi do pozostania w kraju.

Podsumowanie perspektyw

Teza o mentalności jako źródle problemów polskiej nauki jest postrzegana jako szkalująca, ponieważ uderza w godność tysięcy ciężko pracujących osób, ignorując przy tym realne bariery, z którymi muszą się mierzyć. Zamiast konstruktywnej krytyki konkretnych rozwiązań prawnych czy finansowych, oferuje ona uproszczony, negatywny stereotyp, który zamiast motywować do zmian, jedynie pogłębia poczucie beznadziei i niesprawiedliwości w środowisku akademickim.