Zrozumienie zjawiska migracji nieregularnej wymaga spojrzenia poza uproszczone hasła i skupienia się na faktach, terminologii i złożonej sytuacji prawnej ludzi, których dotyczy. W debacie publicznej często brakuje rzetelnej wiedzy, a to właśnie ona jest kluczem do świadomej oceny sytuacji.

Po pierwsze: nazewnictwo ma znaczenie

Określenie „nielegalny imigrant” jest powszechnie używane, ale budzi poważne zastrzeżenia w środowiskach międzynarodowych i prawniczych. Organizacje takie jak ONZ, Rada Europy czy Międzynarodowa Organizacja Pracy (MOP) zalecają unikanie tego sformułowania.

Dlaczego?

1. Dehumanizacja: Określenie „nielegalny” odnosi się do osoby, a nie do jej statusu prawnego, co bywa postrzegane jako naruszenie wrodzonej godności i praw człowieka.
2. Błąd prawny: Status nieregularny (np. przekroczenie granicy lub pobyt bez ważnej wizy) w większości krajów, w tym w Polsce, nie jest przestępstwem (czynem kryminalnym), lecz wykroczeniem administracyjnym.
3. Preferowane terminy: Zamiast tego, stosuje się terminy bardziej neutralne i precyzyjne, takie jak migrant nieregularny lub migrant nieudokumentowany.

Kim jest migrant nieregularny?
Jest to osoba, która:

• wjechała na terytorium danego państwa z naruszeniem przepisów (np. poza przejściem granicznym).
• przebywa na terytorium państwa po upływie terminu ważności wizy lub zezwolenia na pobyt (tzw. overstayer).
• przestała spełniać warunki pobytu, np. zakończyła studia lub pracę, która była podstawą wydania wizy.

Dlaczego ludzie decydują się na migrację nieregularną?

Migracja nieregularna jest wynikiem złożonej interakcji czynników, które zmuszają do opuszczenia ojczyzny (tzw. push factors) i tych, które przyciągają do kraju docelowego (pull factors).

Główne czynniki "wypychające":

• Konflikty i prześladowania: Wojny, konflikty zbrojne, prześladowania polityczne, religijne lub etniczne.
• Brak bezpieczeństwa ekonomicznego: Ubóstwo, brak dostępu do pracy, niestabilność gospodarcza.
• Kryzysy humanitarne: Klęski żywiołowe, głód, brak dostępu do podstawowej opieki zdrowotnej.

Główne czynniki "przyciągające":

• Bezpieczeństwo i stabilność: Perspektywa życia w kraju wolnym od konfliktów.
• Możliwości ekonomiczne: Szansa na lepsze wynagrodzenie i wyższy standard życia dla siebie i rodziny.
• Dostęp do usług: Lepsza opieka zdrowotna i edukacja.

Często osoby te nie mają możliwości skorzystania z legalnych kanałów migracyjnych, ponieważ są one ograniczone lub niedostępne dla osób znajdujących się w trudnej sytuacji, co zmusza ich do podjęcia ryzykownej podróży nieregularnym szlakiem.

Skala zjawiska i główne szlaki w Polsce

Polska, choć tradycyjnie była krajem emigracyjnym, w ostatnich latach stała się krajem imigracyjnym i ważnym krajem tranzytowym.

• Kraj tranzytowy: Polska jest kluczowym przystankiem na drodze do Europy Zachodniej (głównie Niemiec, Francji, krajów skandynawskich).
• Wschodnia granica: W ostatnich latach znacząco wzrosła liczba nieregularnych przekroczeń granicy polsko-białoruskiej. W pierwszej połowie 2024 roku odnotowano 1581 takich przypadków, co stanowiło wzrost o 339% w porównaniu do analogicznego okresu w 2023 roku. Wśród zatrzymanych na tej granicy dominują obywatele krajów Bliskiego Wschodu i Azji (np. Iraku, Afganistanu, Syrii).
• Południowy szlak: Obserwuje się również nowe szlaki migracyjne, które prowadzą ze Słowacji, przez Polskę i częściowo Czechy, dalej w kierunku Europy Zachodniej.

Trudno jest podać dokładną, aktualną liczbę migrantów nieregularnych w Polsce, ponieważ z definicji są to osoby poza systemem statystycznym. Szacunki historyczne (np. z 2011 roku) mówiły o 200–300 tysiącach osób, ale w obliczu dynamicznych zmian migracyjnych w ostatnich latach (wzrost liczby legalnych imigrantów do 2,5–3 milionów w 2023 roku) dane te mogą być nieaktualne.

Wpływ na gospodarkę i bezpieczeństwo

Gospodarka i rynek pracy

Wpływ migracji na gospodarkę jest złożony i zależy od wielu czynników, w tym od kwalifikacji migrantów i sektora, w którym pracują.

• Wypełnianie luk: Migranci, w tym ci o nieuregulowanym statusie, często zajmują stanowiska, na które brakuje chętnych wśród lokalnych mieszkańców (np. w rolnictwie, budownictwie, usługach), co pomaga utrzymać ciągłość operacji gospodarczych.
• Wzrost gospodarczy: Zwiększając podaż pracy i konsumpcję, migranci przyczyniają się do wzrostu gospodarczego.
• Wpływ na płace: Krótkoterminowo, napływ migrantów o niskich kwalifikacjach może obniżać płace rodzimych pracowników o podobnych kwalifikacjach, ale w dłuższej perspektywie obecność migrantów nie powinna mieć wpływu na średnie wynagrodzenia.

Bezpieczeństwo publiczne

Kwestia związku migracji z przestępczością jest często wykorzystywana w debacie publicznej, ale fakty i statystyki wymagają precyzji.

• Ogólny poziom przestępczości: Badania naukowe, w tym te oparte na danych z 55 krajów, wskazują, że wzrost udziału imigrantów w populacji nie jest związany z ogólnym wzrostem przestępczości na poziomie krajowym. W Polsce ogólny poziom przestępczości spada.
• Statystyki w Polsce: Mimo znacznego wzrostu liczby cudzoziemców w Polsce, statystycznie popełniają oni mniej przestępstw niż Polacy. W 2024 roku cudzoziemcy stanowili około 6,6–7,5% populacji, ale odpowiadali za około 3,2% przestępstw.
• Rodzaje przestępstw: Najczęściej popełniane przez cudzoziemców przestępstwa to jazda pod wpływem alkoholu, kradzieże i oszustwa. Udział cudzoziemców w przestępstwach z użyciem przemocy (jak zabójstwa czy rozboje) pozostaje marginalny.

Prawa i dostęp do usług

Mimo nieregularnego statusu, każdemu człowiekowi przysługują niezbywalne prawa wynikające z prawa międzynarodowego i Konstytucji, takie jak prawo do życia i godności.

• Opieka zdrowotna: W Polsce migranci nieregularni mają prawo do bezpłatnej opieki medycznej wyłącznie w sytuacji bezpośredniego zagrożenia życia. Inne świadczenia, w tym opieka okołoporodowa czy leczenie w szpitalu (nawet na oddziale ratunkowym, jeśli stan nie zagraża życiu), są płatne. Taki stan prawny jest krytykowany przez organizacje pozarządowe jako niezgodny z konstytucyjnym nakazem równego traktowania i międzynarodowymi konwencjami, np. Konwencją ONZ o Prawach Dziecka.
• Edukacja: Dzieci migrantów nieregularnych mają prawo do edukacji, ale dostęp do opieki zdrowotnej jest dla nich ograniczony i przysługuje im tylko wtedy, gdy uczęszczają do szkoły.
• Prawo do ubiegania się o ochronę: Każda osoba, która przekroczy granicę, ma prawo złożyć wniosek o udzielenie ochrony międzynarodowej (status uchodźcy lub ochrona uzupełniająca). Złożenie takiego wniosku legalizuje pobyt na czas trwania procedury. Ponadto, Polska jest zobowiązana do przestrzegania zasady non-refoulement, czyli zakazu wydalania lub zawracania osoby do kraju, w którym grozi jej prześladowanie lub poważna krzywda.