To pytanie dotyka sedna debaty o polityce społecznej i ekonomicznej, a odpowiedź na nie nie jest prosta. Jest to raczej złożony problem, w którym splatają się mechanizmy psychologiczne, socjologiczne i czysta polityczna kalkulacja.

Zacznijmy od razu: stwierdzenie, że programy socjalne, w odróżnieniu od obniżenia podatków, przynoszą konkretnym partiom wyborców i reprodukują wyuczoną biedę, nie jest ani stuprocentową prawdą, ani stuprocentowym mitem. Jest to uproszczony opis zjawisk, które w rzeczywistości są znacznie bardziej skomplikowane i wielowymiarowe.

Programy socjalne jako waluta polityczna

Twierdzenie, że programy socjalne przysparzają partiom wyborców, ma mocne podstawy w praktyce politycznej.

Mechanizm "kupowania głosów"

Transfery socjalne, zwłaszcza te bezpośrednie i powszechne (jak np. świadczenia na dzieci), są dla beneficjentów namacalnym i szybkim zastrzykiem gotówki, który odczuwalnie poprawia ich sytuację materialną. Wpływ programów socjalnych, takich jak polski program 500+, na dochody gospodarstw domowych i ograniczenie ubóstwa, zwłaszcza skrajnego, został udokumentowany.

Z perspektywy politycznej, taki program to konkretna obietnica i konkretne korzyści, które łatwo skorelować z partią, która je wprowadziła. W przeciwieństwie do obniżki podatków, która może być bardziej skomplikowana w odczuciu (np. zmiana składki zdrowotnej może skompensować obniżkę PIT), świadczenie socjalne jest prostym i bezpośrednim transferem.

Demokracja geriatryczna

W starzejących się społeczeństwach, takich jak Polska, rosnący udział osób starszych w elektoracie zwiększa presję na utrzymywanie lub podwyższanie świadczeń emerytalnych i socjalnych. Politycy, licząc głosy, są świadomi, że interesy beneficjentów świadczeń mogą systemowo przeważać nad interesami osób pracujących i innowacyjnych, co prowadzi do zjawiska określanego jako "demokracja geriatryczna". To potwierdza tezę o politycznej kalkulacji stojącej za programami socjalnymi.

Wyuczona bezradność: psychologiczny koszt pomocy?

Drugi element pytania dotyczy reprodukowania "wyuczonej biedy". To pojęcie jest często utożsamiane z psychologicznym terminem wyuczonej bezradności.

Czym jest wyuczona bezradność?

Wyuczona bezradność to stan psychiczny, w którym jednostka, po wielokrotnych nieskutecznych próbach rozwiązania problemu, utrwala przekonanie o braku związku przyczynowo-skutkowego między własnym działaniem a jego konsekwencjami. Prowadzi to do bierności, apatii i braku motywacji do zmiany swojej sytuacji, nawet jeśli obiektywnie jest to możliwe.

Programy socjalne a zależność

W kontekście programów socjalnych, krytycy argumentują, że długotrwałe, bezwarunkowe świadczenia mogą przyczyniać się do wyuczonej bezradności i zależności od państwa. Niektórzy socjologowie i pracownicy socjalni używają tego terminu w odniesieniu do osób długofalowo korzystających ze wsparcia, które mogą utracić zdolność dostrzegania prostych rozwiązań i uczenia się, reagując wycofaniem.

W skrajnych przypadkach, osoby uzależnione od pomocy społecznej mogą kalkulować, czy podjęcie pracy zarobkowej jest dla nich opłacalne, jeśli wiąże się to z utratą świadczeń, co może prowadzić do pułapki biedy i utrwalenia statusu beneficjenta.

Kontrargument: walka z ubóstwem

Z drugiej strony, zwolennicy programów socjalnych wskazują, że ich głównym celem jest walka z ubóstwem i nierównościami. Świadczenia socjalne, zwłaszcza w krajach z wysokimi nierównościami, w bezpośredni sposób zwiększają dochody i podnoszą zamożność beneficjentów, co jest warunkiem wstępnym do jakiejkolwiek aktywizacji. Trudno wymagać od osoby zmagającej się ze skrajnym ubóstwem, aby wykazywała przedsiębiorczość i motywację, gdy jej podstawowe potrzeby nie są zaspokojone. Solidna siatka zabezpieczenia socjalnego wcale nie musi prowadzić do bierności, a w wielu państwach europejskich świadczenia socjalne idą w parze z wysoką zamożnością i innowacyjnością.

Obniżka podatków jako alternatywa

Pytanie stawia obniżkę podatków jako przeciwwagę dla programów socjalnych, sugerując, że to ona jest właściwą drogą do dobrobytu.

Obniżka podatków a poparcie polityczne

Obniżki podatków (np. PIT, CIT, VAT) są równie często, jak programy socjalne, kluczowym elementem programów wyborczych i obietnic politycznych. Partie liberalne i prawicowe często promują hasło: "Wystarczy mniej zabierać", argumentując, że to obywatele powinni zachować więcej z owoców swojej pracy, a nie państwo.

Zatem, obniżka podatków również jest narzędziem do zdobywania poparcia, choć skierowanym do innej grupy wyborców – głównie przedsiębiorców i osób pracujących, które płacą wysokie daniny.

Obniżka podatków a dobrobyt

Zwolennicy niskich podatków twierdzą, że to one, a nie zasiłki, powinny być źródłem bogactwa i budować dobrobyt społeczny, ponieważ zwiększają motywację do pracy i przedsiębiorczości. Jednakże, obniżki podatków (np. obniżenie PIT) mogą być częściowo kompensowane przez wzrost innych danin (np. składki zdrowotnej), co komplikuje ich pozytywny wpływ na portfele obywateli. Ponadto, drastyczne obniżenie podatków może być nierealistyczne, ponieważ państwo potrzebuje środków na finansowanie kluczowych usług publicznych, takich jak obronność, ochrona zdrowia czy edukacja.

Podsumowanie

Teza, że programy socjalne przysparzają wyborców i reprodukują biedę, podczas gdy obniżki podatków tego nie robią, jest uproszczeniem ideologicznym:

• Zdobywanie wyborców: Zarówno programy socjalne, jak i obniżki podatków są skutecznymi narzędziami politycznymi do zdobywania poparcia, skierowanymi do różnych grup elektoratu.
• Reprodukcja biedy: Ryzyko wyuczonej bezradności i zależności od pomocy społecznej jest realnym problemem, który może wystąpić przy źle zaprojektowanych, długotrwałych i bezwarunkowych programach socjalnych. Jednakże, dobrze zaprojektowane programy są kluczowe w walce ze skrajnym ubóstwem i nierównościami, co jest warunkiem koniecznym do aktywizacji.
• Dobrobyt: Prawdziwy dobrobyt społeczny wymaga zrównoważonego podejścia, które łączy efektywną politykę socjalną (interwencję w przypadkach ubóstwa) z rozsądną polityką fiskalną (motywujące, ale stabilne podatki), aby praca była opłacalna i by nie tworzyć pułapki biedy.