Wyobraź sobie globalną sieć, która dba o to, by listy wysyłane z Polski docierały do najdalszych zakątków Azji, samoloty bezpiecznie latały nad oceanami, a zabytki takie jak krakowskie Stare Miasto były chronione przed zniszczeniem. To wszystko i wiele więcej dzieje się dzięki wyspecjalizowanym agencjom ONZ. Choć sama Organizacja Narodów Zjednoczonych kojarzy nam się głównie z debatami politycznymi w Nowym Jorku, to właśnie te autonomiczne agencje wykonują codzienną, „przyziemną” pracę, która wpływa na nasze życie. Czym dokładnie są te instytucje i które z nich odgrywają kluczową rolę na arenie międzynarodowej?

Czym są wyspecjalizowane agencje ONZ?

Wyspecjalizowane agencje ONZ (ang. UN specialized agencies) to samodzielne, autonomiczne organizacje międzynarodowe powiązane z ONZ specjalnymi umowami o współpracy. Co ważne, nie są one bezpośrednio podporządkowane Sekretarzowi Generalnemu ONZ – każda z nich ma swój własny budżet, własne państwa członkowskie (które mogą się różnić od członków samego ONZ) oraz niezależne organy decyzyjne i liderów.

Współpracują one z ONZ głównie za pośrednictwem Rady Gospodarczej i Społecznej (ECOSOC) oraz Rady Szefów Agencji ds. Koordynacji (CEB). Obecnie wyróżnia się 15 takich agencji (lub 17, jeśli rozbijemy Grupę Banku Światowego na poszczególne instytucje, które formalnie posiadają status agencji wyspecjalizowanych).

Ważne rozróżnienie: agencje a programy i fundusze

Warto na chwilę zatrzymać się przy częstym błędzie pojęciowym. Wiele osób uważa UNICEF (Fundusz Narodów Zjednoczonych na rzecz Dzieci) czy WFP (Światowy Program Żywnościowy) za wyspecjalizowane agencje. W rzeczywistości są to programy i fundusze ONZ, które podlegają bezpośrednio Zgromadzeniu Ogólnemu ONZ i są finansowane głównie z dobrowolnych składek państw. Z kolei agencje takie jak WHO czy UNESCO to w pełni niezależne podmioty prawa międzynarodowego.

Istnieją też organizacje powiązane, takie jak Międzynarodowa Agencja Energii Atomowej (IAEA) czy Światowa Organizacja Handlu (WTO), które mają jeszcze inny status prawny i nie są klasyfikowane jako agencje wyspecjalizowane, mimo bliskiej współpracy z ONZ.

Pełna lista wyspecjalizowanych agencji ONZ

Oto zestawienie wszystkich wyspecjalizowanych agencji ONZ, ich skrótów, lokalizacji siedzib oraz głównych zadań:

1. WHO – Światowa Organizacja Zdrowia (World Health Organization)

• Siedziba: Genewa, Szwajcaria
• Zadanie: Najbardziej znana agencja, która koordynuje międzynarodowe działania w zakresie zdrowia publicznego. Walczy z epidemiami, promuje powszechny dostęp do opieki medycznej i ustala globalne standardy zdrowotne.

2. UNESCO – Organizacja Narodów Zjednoczonych do Spraw Oświaty, Nauki i Kultury (United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization)

• Siedziba: Paryż, Francja
• Zadanie: Wspiera międzynarodową współpracę w dziedzinie edukacji, nauki, kultury oraz komunikacji. To ona decyduje o wpisaniu obiektów na słynną Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO.

3. MFW / IMF – Międzynarodowy Fundusz Walutowy (International Monetary Fund)

• Siedziba: Waszyngton, USA
• Zadanie: Dba o stabilność globalnego systemu finansowego. Oferuje pomoc finansową (pożyczki) krajom borykającym się z kryzysami gospodarczymi i problemami z bilansem płatniczym.

4. Grupa Banku Światowego (World Bank Group)

• Siedziba: Waszyngton, USA
• Zadanie: Dostarcza kredyty, granty i pomoc techniczną dla krajów rozwijających się, dążąc do ograniczenia ubóstwa i wspierania zrównoważonego rozwoju. W jej skład wchodzą m.in. Międzynarodowy Bank Odbudowy i Rozwoju (IBRD), Międzynarodowe Stowarzyszenie Rozwoju (IDA) oraz Międzynarodowa Korporacja Finansowa (IFC).

5. ILO / MOP – Międzynarodowa Organizacja Pracy (International Labour Organization)

• Siedziba: Genewa, Szwajcaria
• Zadanie: Promuje prawa pracownicze, godną pracę, poprawę warunków zatrudnienia oraz rozwój ochrony socjalnej na całym świecie.

6. FAO – Organizacja Narodów Zjednoczonych do spraw Wyżywienia i Rolnictwa (Food and Agriculture Organization)

• Siedziba: Rzym, Włochy
• Zadanie: Prowadzi międzynarodowe działania mające na celu eliminację głodu i niedożywienia. Pomaga rozwijać rolnictwo, leśnictwo i rybołówstwo, szczególnie w krajach rozwijających się.

7. ICAO – Organizacja Międzynarodowego Lotnictwa Cywilnego (International Civil Aviation Organization)

• Siedziba: Montreal, Kanada
• Zadanie: Ustala międzynarodowe normy i przepisy dotyczące bezpieczeństwa, ochrony, wydajności i ochrony środowiska w transporcie lotniczym.

8. IMO – Międzynarodowa Organizacja Morska (International Maritime Organization)

• Siedziba: Londyn, Wielka Brytania
• Zadanie: Odpowiada za bezpieczeństwo żeglugi oraz zapobieganie zanieczyszczeniu mórz i oceanów przez statki.

9. ITU – Międzynarodowy Związek Telekomunikacyjny (International Telecommunication Union)

• Siedziba: Genewa, Szwajcaria
• Zadanie: Koordynuje globalne sieci i usługi telekomunikacyjne. Przydziela m.in. częstotliwości radiowe i orbity satelitarne.

10. UPU – Powszechny Związek Pocztowy (Universal Postal Union)

• Siedziba: Berno, Szwajcaria
• Zadanie: Organizuje i usprawnia międzynarodowe usługi pocztowe, zapewniając płynny przepływ przesyłek między państwami.

11. WMO – Światowa Organizacja Meteorologiczna (World Meteorological Organization)

• Siedziba: Genewa, Szwajcaria
• Zadanie: Koordynuje globalne badania nad pogodą, klimatem i zasobami wodnymi oraz ułatwia szybką wymianę danych meteorologicznych.

12. WIPO – Światowa Organizacja Własności Intelektualnej (World Intellectual Property Organization)

• Siedziba: Genewa, Szwajcaria
• Zadanie: Promuje ochronę własności intelektualnej (patentów, praw autorskich, znaków towarowych) na całym świecie.

13. IFAD – Międzynarodowy Fundusz Rozwoju Rolnictwa (International Fund for Agricultural Development)

• Siedziba: Rzym, Włochy
• Zadanie: Finansuje projekty rolnicze w najuboższych rejonach wiejskich krajów rozwijających się, pomagając drobnym rolnikom zwiększyć produkcję żywności.

14. UNIDO – Organizacja Narodów Zjednoczonych do spraw Rozwoju Przemysłowego (United Nations Industrial Development Organization)

• Siedziba: Wiedeń, Austria
• Zadanie: Wspiera zrównoważony i ekologiczny rozwój przemysłowy w krajach rozwijających się i gospodarkach w okresie transformacji.

15. UN Tourism (dawniej UNWTO) – Światowa Organizacja Turystyki (World Tourism Organization)

• Siedziba: Madryt, Hiszpania
• Zadanie: Promuje odpowiedzialną, zrównoważoną i powszechnie dostępną turystykę jako motor wzrostu gospodarczego.

Ciekawostki o agencjach ONZ, o których mogłeś nie wiedzieć

Praca tych agencji kryje w sobie wiele fascynujących faktów, które pokazują, jak długa i bogata jest historia globalnej współpracy:

• Starsze niż samo ONZ: Choć ONZ powstało w 1945 roku, niektóre z jego agencji wyspecjalizowanych są znacznie starsze! Na przykład Powszechny Związek Pocztowy (UPU) został założony już w 1874 roku, Międzynarodowy Związek Telekomunikacyjny (ITU) w 1865 roku jako Międzynarodowy Związek Telegraficzny, a Międzynarodowa Organizacja Pracy (ILO) powstała w 1919 roku na mocy Traktatu Wersalskiego.
• Nobel dla agencji: Międzynarodowa Organizacja Pracy (ILO) otrzymała Pokojową Nagrodę Nobla w 1969 roku za swoją pracę na rzecz sprawiedliwości społecznej i poprawy warunków bytowych pracowników.
• Szwajcarskie centrum dowodzenia: Genewa jest absolutnym liderem, jeśli chodzi o goszczenie siedzib agencji wyspecjalizowanych ONZ. Znajdują się tam biura WHO, ILO, ITU, WMO oraz WIPO.

Dlaczego te agencje są tak ważne?

Bez wyspecjalizowanych agencji ONZ współczesny, zglobalizowany świat po prostu nie mógłby sprawnie funkcjonować. To dzięki nim standardy techniczne, medyczne czy prawne są ujednolicone na całym globie. Kiedy wsiadasz do samolotu lecącego na inny kontynent, korzystasz z telefonu za granicą, wysyłasz tradycyjną pocztówkę czy sprawdzasz prognozę pogody – w tle zawsze działają niewidzialne trybiki tych międzynarodowych instytucji.