W dzisiejszym cyfrowym świecie dane osobowe stały się nieoficjalną walutą internetu. Zakładamy „darmowe” konta, pobieramy e-booki w zamian za e-mail czy korzystamy z portali społecznościowych, płacąc za to swoją prywatnością. Unia Europejska od lat konsekwentnie i zdecydowanie ogranicza te praktyki. Poprzez regulacje takie jak RODO, dyrektywę Omnibus czy wytyczne Europejskiej Rady Ochrony Danych (EROD) dotyczące modeli „płać lub wyraź zgodę” (ang. consent or pay), UE utrudnia firmom traktowanie naszych danych jako prostego środka płatniczego.

Choć w internecie nie zapłacimy fizycznymi banknotami, działania te pośrednio promują tradycyjne płatności pieniężne (np. subskrypcje) kosztem „płacenia prywatnością”. Dlaczego Bruksela tak bardzo dba o to, byśmy płacili tradycyjnymi środkami, a nie swoimi danymi?

Dane osobowe to prawo człowieka, a nie towar na sprzedaż

U podstaw unijnego podejścia do ochrony danych leży głęboka filozofia humanistyczna. W Unii Europejskiej ochrona danych osobowych oraz prawo do prywatności nie są traktowane jako zwykłe usługi czy produkty, które można swobodnie wystawić na targowisku. Zgodnie z art. 8 Karty Praw Podstawowych UE, ochrona danych osobowych to fundamentalne prawo każdego człowieka.

Z perspektywy unijnych urzędników i sędziów, pozwolenie na nieskrępowany handel danymi osobowymi jako formą zapłaty uderza w ludzką godność. Jeśli pozwolimy, aby dane stały się powszechną walutą, doprowadzimy do sytuacji, w której prywatność stanie się towarem luksusowym. Osoby zamożne będą mogły pozwolić sobie na zachowanie prywatności (płacąc tradycyjnymi pieniędzmi za subskrypcje), podczas gdy osoby mniej zamożne będą zmuszone „płacić” swoją prywatnością, zgadzając się na profilowanie behawioralne i śledzenie. UE chce tego uniknąć za wszelką cenę.

Problem „dobrowolnej zgody” w RODO

Głównym narzędziem prawnym, którym UE blokuje płatności danymi, jest RODO (Ogólne Rozporządzenie o Ochronie Danych). Aby firma mogła przetwarzać nasze dane w celach marketingowych czy profilowania, musi uzyskać naszą zgodę. RODO stawia jednak tej zgodzie bardzo surowe warunki – musi być ona:

• dobrowolna,
• konkretna,
• świadoma,
• jednoznaczna.

I to właśnie słowo „dobrowolna” jest tutaj kluczem. Kiedy gigant technologiczny (np. Meta, właściciel Facebooka i Instagrama) stawia użytkownika przed wyborem: „albo płacisz kilkanaście euro miesięcznie, albo zgadzasz się na śledzenie każdego Twojego kroku w sieci”, pojawia się pytanie, czy taka zgoda jest naprawdę dobrowolna.

Europejska Rada Ochrony Danych (EROD) w swojej opinii wyraźnie wskazała, że w przypadku dużych platform internetowych model „płać lub wyraź zgodę” w większości przypadków nie spełnia wymogów ważnej zgody. Użytkownicy często nie mają realnej alternatywy – nie mogą po prostu zrezygnować z wiodących platform społecznościowych, bo straciliby kontakt z rodziną, znajomymi czy klientami. Wymuszanie opłaty za ochronę prywatności jest więc przez UE traktowane jako forma przymusu ekonomicznego.

Dlaczego UE woli, abyśmy płacili tradycyjnym pieniądzem?

Promowanie tradycyjnych płatności pieniężnych (w internecie głównie w formie subskrypcji cyfrowych czy mikropłatności bezgotówkowych) zamiast płatności danymi ma kilka bardzo praktycznych przyczyn:

1. Przejrzystość i mierzalność kosztów

Kiedy płacisz za dostęp do portalu informacyjnego 20 złotych miesięcznie, dokładnie wiesz, ile Cię to kosztuje. Transakcja jest jasna, jednorazowa i mierzalna. W przypadku „płacenia danymi” koszt jest ukryty i trudny do oszacowania. Nie wiesz, jak długo Twoje dane będą przetwarzane, komu zostaną sprzedane, ani jak algorytmy sztucznej inteligencji wykorzystają je do profilowania Twoich zachowań w przyszłości.

2. Ochrona konsumenta (dyrektywa Omnibus)

Unijna dyrektywa Omnibus oraz dyrektywa cyfrowa wprowadziły istotne zmiany w prawie konsumenckim. Zrównały one umowy, w których płacimy danymi osobowymi, z umowami opłacanymi tradycyjnymi pieniędzmi. Oznacza to, że jeśli „płacisz” e-mailem za pobranie e-booka, przysługują Ci takie same prawa konsumenckie (np. prawo do reklamacji czy odstąpienia od umowy). Dla firm oznacza to ogromne skomplikowanie procedur prawnych. UE celowo podnosi poprzeczkę tak wysoko, aby przedsiębiorcom po prostu bardziej opłacało się oferować tradycyjne modele biznesowe lub zbierać tylko te dane, które są absolutnie niezbędne do wykonania usługi.

3. Walka z monopolami technologicznymi

Największe korporacje technologiczne świata (tzw. Big Tech) zbudowały swoje imperia na darmowym dostępie do usług w zamian za dane. Dzięki temu posiadają gigantyczne bazy danych, które pozwalają im na bezkonkurencyjne targetowanie reklam. Blokując możliwość łatwego pozyskiwania danych jako waluty, UE próbuje wyrównać szanse na rynku i dać przestrzeń mniejszym, lokalnym firmom, które nie mają tak potężnych narzędzi profilowania.

Czy UE promuje płatności gotówkowe?

Choć w internecie płacimy głównie kartami, przelewami czy BLIK-iem, warto połączyć unijne podejście do prywatności online z jej stosunkiem do fizycznej gotówki w świecie realnym. Istnieje tu uderzająca spójność filozoficzna.

Gotówka jest jedynym w pełni anonimowym środkiem płatniczym. Kiedy płacisz banknotem w sklepie, bank, państwo ani korporacje reklamowe nie wiedzą, co kupiłeś, gdzie i kiedy. To ostateczny bastion prywatności finansowej.

Unia Europejska oficjalnie deklaruje ochronę gotówki. Komisja Europejska wielokrotnie podkreślała, że gotówka musi pozostać powszechnie dostępna i akceptowana jako prawny środek płatniczy. Nawet prace nad cyfrowym euro zakładają wdrożenie rygorystycznych mechanizmów ochrony prywatności, które mają naśladować anonimowość fizycznej gotówki w transakcjach offline.

Zniechęcanie do płacenia danymi w sieci oraz ochrona gotówki w świecie realnym to dwie strony tego samego medalu. W obu przypadkach UE dąży do tego, aby obywatel zachował kontrolę nad swoimi informacjami. Pieniądz (zarówno ten papierowy, jak i cyfrowy) ma być neutralnym narzędziem wymiany dóbr, a nie pretekstem do budowania profili behawioralnych i śledzenia każdego aspektu naszego życia.

Trzy opcje zamiast dwóch – nowy kierunek EROD

Co zatem powinny zrobić firmy, skoro nie mogą po prostu kazać użytkownikom wybierać między opłatą a oddaniem prywatności? Europejska Rada Ochrony Danych proponuje rozwiązanie, które ma szansę zmienić wygląd dzisiejszego internetu.

Zamiast binarnego wyboru: „płać albo daj się śledzić”, duże platformy powinny oferować trzecią drogę. EROD sugeruje, aby obok wersji płatnej bez reklam oraz wersji bezpłatnej ze śledzeniem, pojawiła się wersja bezpłatna z reklamami kontekstowymi (czyli takimi, które nie wymagają śledzenia naszej historii przeglądania, a jedynie dopasowują się do treści, którą aktualnie czytamy).

Dzięki temu użytkownik, który nie chce lub nie może zapłacić, nadal ma możliwość korzystania z usługi bez konieczności rezygnacji ze swojego podstawowego prawa do prywatności. To pokazuje, że unijne regulacje nie mają na celu zniszczenia darmowego internetu, ale ucywilizowanie go i przywrócenie nam realnej kontroli nad tym, co dzieje się z naszymi danymi osobowymi.