Melancholijny walc „Na wzgórzach Mandżurii” (ros. Na sopkach Mandżurii) to jeden z tych utworów, które niemal natychmiast przywołują obraz dawnej epoki, dymu bitewnego i żalu po poległych. Historia powstania tej kompozycji jest nierozerwalnie związana z dramatycznymi wydarzeniami wojny rosyjsko-japońskiej (1904–1905) i rzeczywiście ma swoje źródło w heroizmie żołnierzy, którzy znaleźli się w beznadziejnej sytuacji.

Bitwa pod Mukdenem i tragiczny los pułku

Odpowiedź na pytanie brzmi: tak, pieśń ta powstała jako hołd dla żołnierzy, a konkretnie dla poległych członków 214. Mokszańskiego Pułku Piechoty. Kluczowym momentem była bitwa pod Mukdenem, która rozegrała się na przełomie lutego i marca 1905 roku. Była to jedna z największych i najbardziej krwawych bitew lądowych tamtego okresu.

Mokszański pułk znalazł się w krytycznym położeniu – został niemal całkowicie okrążony przez wojska japońskie. Przez kilkanaście dni żołnierze odpierali ataki, aż w końcu zabrakło amunicji. Wtedy dowódca pułku, pułkownik Pawieł Pobywaniec, wydał rozkaz ataku na bagnety, by przebić się z pierścienia okrążenia.

Rola orkiestry wojskowej i Ilii Szatrowa

W tym momencie na scenę wkracza postać kluczowa dla powstania utworu – kapelmistrz pułku, Ilia Szatrow. Aby podnieść morale wycieńczonych i zdziesiątkowanych żołnierzy, wydał on orkiestrze rozkaz grania marszów bojowych. Muzycy, idąc ramię w ramię z atakującymi żołnierzami, grali pod ostrzałem, zagrzewając kolegów do walki.

Z okrążenia udało się wyrwać jedynie nielicznym. Z całego pułku, liczącego pierwotnie kilka tysięcy ludzi, ocalało zaledwie kilkuset. Z orkiestry wojskowej przeżyło tylko siedmiu muzyków (w tym sam Szatrow), a instrumenty były podziurawione kulami i odłamkami. Za ten czyn Szatrow został odznaczony Orderem św. Stanisława, a wszyscy ocalali muzycy otrzymali medale za odwagę.

Narodziny walca „Na wzgórzach Mandżurii”

Po zakończeniu wojny i powrocie do Rosji, Szatrow, dręczony wspomnieniami o poległych towarzyszach, skomponował w 1906 roku walca, który pierwotnie nosił tytuł „Mokszański Pułk na wzgórzach Mandżurii”. Utwór nie był marszem, lecz smutną, refleksyjną melodią, która miała oddać ból po stracie bliskich.

Początkowo była to kompozycja wyłącznie instrumentalna. Dopiero później zaczęły powstawać do niej teksty. Najbardziej znana wersja słowna, autorstwa Aleksieja Maszystowa, powstała wiele lat później, ale to właśnie ona utrwaliła w zbiorowej pamięci obraz „wzgórz Mandżurii”, na których śpią polegli bohaterowie.

Ciekawostki o utworze

• Ogromna popularność: Walc stał się tak popularny w carskiej Rosji, że wydawnictwa nutowe nie nadążały z drukiem. Do 1911 roku wydano go w ponad 80 edycjach.
• Wersja polska: Melodia ta jest doskonale znana również w Polsce. Istnieje polska wersja tekstu, a sam utwór był chętnie wykonywany przez orkiestry podwórkowe i kawiarniane w okresie międzywojennym.
• Symbolika: Choć wojna rosyjsko-japońska była dla Rosji przegrana i upokarzająca, walc Szatrowa stał się symbolem osobistego poświęcenia żołnierza, wykraczając poza polityczny kontekst konfliktu.

Podsumowując, pieśń ta faktycznie upamiętnia żołnierzy 214. Mokszańskiego Pułku Piechoty, którzy w 1905 roku, przy dźwiękach orkiestry wojskowej, dokonali heroicznego czynu, przebijając się z japońskiego okrążenia pod Mukdenem. Jest to muzyczny pomnik wystawiony odwadze i tragedii ludzi rzuconych w wir wielkiej historii.