Zasada Brady’ego to jeden z najważniejszych fundamentów amerykańskiego procesu karnego, który bezpośrednio wpływa na to, jak wygląda sprawiedliwość w USA. Odpowiedź na pytanie o obowiązek prokuratora jest twierdząca: tak, w Stanach Zjednoczonych istnieje bezwzględny obowiązek prawny wynikający z tej zasady, który nakłada na prokuratora – a nie na sędziego – powinność przekazania obronie wszelkich dowodów korzystnych dla oskarżonego.

Warto jednak zrozumieć, dlaczego to właśnie prokurator, a nie sędzia śledczy, odgrywa tutaj kluczową rolę i jakie konsekwencje niesie za sobą złamanie tej zasady.

Skąd wzięła się zasada Brady’ego?

Wszystko zaczęło się w 1963 roku od sprawy Brady v. Maryland. John Brady został skazany za morderstwo pierwszego stopnia, mimo że twierdził, iż to jego wspólnik dokonał zabójstwa. Dopiero po wyroku wyszło na jaw, że prokuratura dysponowała pisemnym przyznaniem się wspólnika do winy, ale zataiła ten dokument przed obroną.

Sąd Najwyższy USA orzekł wówczas, że zatajenie przez oskarżyciela dowodów sprzyjających oskarżonemu narusza klauzulę rzetelnego procesu (Due Process Clause) zawartą w 14. Poprawce do Konstytucji. Od tego momentu „materiały Brady’ego” (Brady material) stały się terminem prawnym, który spędza sen z powiek niejednemu prokuratorowi.

Dlaczego prokurator, a nie sędzia śledczy?

Kluczowa różnica wynika z samej natury amerykańskiego systemu prawnego. W przeciwieństwie do wielu krajów europejskich (w tym Polski czy Francji), w USA obowiązuje system kontradyktoryjny, a nie inkwizycyjny.

W systemie inkwizycyjnym sędzia śledczy prowadzi dochodzenie, szukając prawdy obiektywnej. W USA sędzia pełni rolę bezstronnego arbitra („sędziego ringowego”), który pilnuje przestrzegania reguł gry, ale sam nie szuka dowodów. To prokurator reprezentuje państwo i to on ma dostęp do całego aparatu śledczego – policji, FBI czy laboratoriów kryminalistycznych. Ponieważ to oskarżyciel dysponuje ogromną przewagą zasobów nad oskarżonym, prawo nakłada na niego obowiązek wyrównania szans poprzez ujawnienie dowodów uniewinniających.

Co dokładnie musi przekazać prokurator?

Obowiązek wynikający z zasady Brady’ego obejmuje dwa główne rodzaje informacji:

1. Dowody uniewinniające (Exculpatory evidence): Wszystko, co może wskazywać na to, że oskarżony nie popełnił przestępstwa (np. zeznania świadka, który widział kogoś innego na miejscu zbrodni).
2. Dowody łagodzące (Mitigating evidence): Informacje, które mogą wpłynąć na zmniejszenie wymiaru kary (np. dowody na trudne dzieciństwo oskarżonego lub działanie pod przymusem).

Z czasem orzecznictwo rozszerzyło ten obowiązek o tzw. materiały Giglio (od sprawy Giglio v. United States). Oznaczają one, że prokurator musi ujawnić wszelkie informacje podważające wiarygodność świadków oskarżenia. Jeśli kluczowy świadek dostał od prokuratury obietnicę niższego wyroku w zamian za zeznania, obrona musi o tym wiedzieć.

Czy prokurator musi przekazać absolutnie wszystko?

Tutaj pojawia się pewien haczyk. Obowiązek dotyczy dowodów „istotnych” (material evidence). Zgodnie z prawem, dowód jest istotny, jeśli istnieje uzasadnione prawdopodobieństwo, że jego ujawnienie zmieniłoby wynik procesu. Problem polega na tym, że to często prokurator w pierwszej fazie sam ocenia, co jest „istotne”, co czasem prowadzi do nadużyć.

Co grozi za złamanie zasady Brady’ego?

Konsekwencje naruszenia tej zasady (tzw. Brady violation) są bardzo poważne. Jeśli po procesie okaże się, że prokurator ukrył ważne dowody:

• Wyrok może zostać uchylony.
• Może zostać zarządzone nowe procesowanie sprawy.
• W skrajnych przypadkach oskarżenie może zostać całkowicie oddalone bez możliwości ponownego wniesienia aktu oskarżenia.
• Prokurator może stanąć przed komisją dyscyplinarną, co grozi nawet utratą prawa do wykonywania zawodu.

Ciekawostka: „Open File Policy”

Aby uniknąć oskarżeń o naruszenie zasady Brady’ego, wiele biur prokuratorskich w USA stosuje tzw. Open File Policy. Polega ona na tym, że prokuratura udostępnia obronie całe swoje akta, pozwalając prawnikom oskarżonego na samodzielne przejrzenie wszystkich zgromadzonych materiałów. Jest to bezpiecznik, który chroni prokuratora przed zarzutem, że coś przeoczył lub celowo zataił.

Warto też wiedzieć, że obowiązek Brady’ego dotyczy również informacji, o których prokurator osobiście nie wie, ale które są w posiadaniu policji prowadzącej sprawę. Prokurator ma prawny obowiązek dowiedzieć się o takich dowodach od funkcjonariuszy. Niewiedza nie jest w tym przypadku usprawiedliwieniem.