Wyobraź sobie, że prawo to fundament domu – stabilny, niezmienny i dający poczucie bezpieczeństwa wszystkim mieszkańcom. A teraz wyobraź sobie, że ktoś postanawia przesuwać ściany tego domu co kilka dni tylko po to, żeby wygodniej było mu ustawić nowy telewizor albo żeby sąsiad nie mógł przejść przez korytarz. Właśnie tym w dużym uproszczeniu jest instrumentalizacja prawa. To sytuacja, w której przepisy przestają być obiektywnym arbitrem, a stają się narzędziem (instrumentem) w rękach władzy do osiągania doraźnych celów politycznych, ekonomicznych lub społecznych.

Co to dokładnie oznacza w praktyce?

Instrumentalizacja prawa zachodzi wtedy, gdy proces tworzenia i stosowania przepisów zostaje całkowicie podporządkowany konkretnemu interesowi. W idealnym modelu państwa prawa (tzw. rule of law), prawo stoi ponad polityką. Wszyscy – od zwykłego obywatela po prezydenta – muszą się mu podporządkować.

W przypadku instrumentalizacji ta relacja zostaje odwrócona. To polityka staje się nadrzędna, a prawo ma jedynie „zalegalizować” decyzje podjęte wcześniej w gabinetach. Zamiast pytać: „Czy to, co chcemy zrobić, jest zgodne z prawem?”, decydenci pytają: „Jak zmienić prawo, żebyśmy mogli to zrobić?”.

Główne cechy instrumentalizacji prawa:

• Szybkość legislacji: Ustawy są uchwalane w ekspresowym tempie, często w nocy, bez konsultacji społecznych i opinii ekspertów.
• Doraźność: Przepisy są tworzone pod konkretną sytuację lub konkretną osobę (tzw. prawo personalne), a nie z myślą o ogólnym dobru społecznym.
• Zmienność: Prawo zmienia się tak często, że obywatele i przedsiębiorcy tracą poczucie stabilności i nie wiedzą, jakie zasady będą obowiązywać jutro.
• Fasadowość: Instytucje prawne nadal istnieją, ale ich rola zostaje sprowadzona do bezrefleksyjnego zatwierdzania woli politycznej.

Dlaczego instrumentalizacja prawa jest niebezpieczna?

Choć na pierwszy rzut oka może się wydawać, że sprawne zmienianie przepisów pomaga państwu działać szybciej, w dłuższej perspektywie skutki są opłakane. Przede wszystkim niszczone jest zaufanie obywatela do państwa. Jeśli prawo staje się nieprzewidywalne, ludzie przestają czuć się bezpiecznie.

Kolejnym problemem jest erozja autorytetu sądów i trybunałów. Gdy prawo jest traktowane jak plastelina, którą można dowolnie formować, traci ono swoją moc wiążącą. W społeczeństwie narasta poczucie niesprawiedliwości, ponieważ zasady przestają być równe dla wszystkich – stają się przywilejem tych, którzy akurat mają wpływ na ich kształtowanie.

Ciekawostka: Prawo ustawowe a bezprawie

W teorii prawa istnieje słynna koncepcja Gustava Radbrucha, niemieckiego filozofa prawa, zwana „formułą Radbrucha”. Powstała ona po doświadczeniach II wojny światowej. Głosi ona, że jeśli ustawa jest w tak wysokim stopniu sprzeczna ze sprawiedliwością, że można ją uznać za „ustawowe bezprawie”, to obywatel nie ma obowiązku jej przestrzegać, a sędzia nie powinien jej stosować. To ekstremalny przykład tego, do czego może doprowadzić całkowita instrumentalizacja prawa w systemach totalitarnych.

Instrumentalizacja a sprawność państwa

Warto zaznaczyć, że nie każda szybka zmiana prawa jest instrumentalizacją. Czasami państwo musi reagować błyskawicznie, np. w obliczu pandemii czy kryzysu finansowego. Kluczowa różnica tkwi w intencji oraz zachowaniu standardów demokratycznych.

Jeśli zmiana służy rozwiązaniu realnego problemu społecznego i jest zgodna z konstytucją oraz prawami człowieka – mówimy o sprawnej legislacji. Jeśli jednak zmiana służy jedynie umocnieniu władzy, uciszeniu opozycji lub ominięciu niewygodnych wyroków sądowych – mamy do czynienia z klasyczną instrumentalizacją.

Jakie są skutki dla gospodarki?

Instrumentalizacja prawa to nie tylko problem prawników i polityków, ale też ogromne zagrożenie dla portfeli nas wszystkich. Inwestorzy, zarówno krajowi, jak i zagraniczni, nienawidzą niepewności. Jeśli prawo może zostać zmienione z dnia na dzień, drastycznie rośnie ryzyko prowadzenia biznesu. To z kolei prowadzi do mniejszych inwestycji, niższego wzrostu gospodarczego i ostatecznie – mniejszej liczby miejsc pracy. Stabilność systemu prawnego jest jednym z kluczowych czynników branych pod uwagę przy ocenie wiarygodności kredytowej państwa.