Gość (83.4.*.*)
Pytanie o to, czy czołgi III Rzeszy nazywały się „Panzer” czy „Panzerkampfwagen”, to klasyczny przykład starcia między żargonem wojskowym a językiem potocznym. Odpowiedź na nie jest fascynująca, ponieważ rzuca światło na to, jak precyzyjna (i czasem skomplikowana) była niemiecka biurokracja wojskowa. Jeśli szukasz krótkiej odpowiedzi: oficjalnym, pełnym terminem używanym w dokumentacji był Panzerkampfwagen. Jednak w praktyce oba określenia funkcjonowały obok siebie, pełniąc nieco inne role.
W oficjalnej nomenklaturze Wehrmachtu każdy czołg był klasyfikowany jako Panzerkampfwagen, co w dosłownym tłumaczeniu oznacza „pancerny wóz bojowy”. To długie, złożone słowo idealnie oddawało niemiecką miłość do precyzyjnych terminów technicznych. Składa się ono z trzech członów: Panzer (pancerz), Kampf (walka) oraz Wagen (pojazd/wóz).
Kiedy spojrzymy na instrukcje obsługi, raporty z frontu czy zamówienia fabryczne, zobaczymy skrót Pz.Kpfw., po którym następowała cyfra rzymska (np. Pz.Kpfw. IV). Zatem z technicznego i urzędowego punktu widzenia, to właśnie „Panzerkampfwagen” stanowiło pełną nazwę własną modelu.
Mimo że Panzerkampfwagen królował w dokumentach, słowo Panzer stało się terminem dominującym w mowie potocznej, a z czasem także w literaturze historycznej. Było po prostu wygodniejsze. Żołnierze na froncie rzadko mieli czas i ochotę wymawiać siedmiosylabowe monstrum językowe, gdy mogli po prostu krzyknąć „Panzer!”.
Co ciekawe, słowo Panzer samo w sobie oznacza po prostu „pancerz” lub „pancerny”. Z czasem jednak stało się synonimem czołgu nie tylko w języku niemieckim, ale przeniknęło też do angielszczyzny i polszczyzny jako określenie konkretnie niemieckich wozów bojowych z okresu II wojny światowej. Dziś, mówiąc „Panzer IV”, każdy wie, o jaki model chodzi, mimo że pomijamy środkową część oficjalnej nazwy.
Niemiecki system nazewnictwa miał być przede wszystkim logiczny. Oprócz głównej nazwy Panzerkampfwagen, każdy model posiadał swój numer ewidencyjny w systemie pojazdów specjalnych – Sd.Kfz. (Sonderkraftfahrzeug). Przykładowo, słynny Tygrys to oficjalnie Panzerkampfwagen VI Tiger, znany również jako Sd.Kfz. 181.
Warto zauważyć, że im dalej w las (i im bliżej końca wojny), tym częściej odchodzono od czysto numerycznego nazewnictwa na rzecz groźnych nazw zwierzęcych, takich jak Panther (Pantera) czy Tiger (Tygrys). Miało to wymiar propagandowy – maszyny miały budzić strach samą nazwą, a nie tylko grubością pancerza.
W języku niemieckim słowo Panzer ma znacznie szersze zastosowanie. Może oznaczać:
Dlatego dodanie członu -kampfwagen było niezbędne, aby w oficjalnych dokumentach nikt nie pomylił czołgu z opancerzonym transporterem piechoty czy po prostu grubą płytą stalową.
Jeśli piszesz tekst historyczny lub modelarski i chcesz być maksymalnie precyzyjny, używaj formy Panzerkampfwagen (lub skrótu Pz.Kpfw.). Jeśli jednak prowadzisz luźną rozmowę o historii militariów, Panzer jest jak najbardziej poprawny i powszechnie akceptowany. To trochę tak, jak z imieniem i nazwiskiem – Panzerkampfwagen to pełna godność pojazdu, a Panzer to jego rozpoznawalne na całym świecie „imię”.