Współczesna debata ekonomiczna rzadko krąży już wokół radykalnych haseł nacjonalizacji przemysłu, które dominowały w ubiegłym stuleciu. Zamiast przejmowania fabryk przez państwo, głównym narzędziem korygowania nierówności stały się systemy podatkowe, a w szczególności progresja podatkowa. Dla jednych jest to sprawiedliwy mechanizm współdzielenia kosztów funkcjonowania państwa, dla innych – jak sugeruje pytanie – swoista „kara” za bycie skutecznym, innowacyjnym i odważnym na rynku.

Dlaczego odeszliśmy od nacjonalizacji?

Nacjonalizacja, czyli przejmowanie prywatnych przedsiębiorstw przez państwo, w większości rozwiniętych gospodarek uznawana jest za rozwiązanie ostateczne i zazwyczaj nieefektywne. Historia gospodarcza wielokrotnie pokazała, że państwowe zarządzanie dużymi zakładami często prowadzi do biurokracji, braku elastyczności i mniejszej innowacyjności.

Zamiast więc brać na siebie ciężar zarządzania produkcją, państwa wolą pełnić rolę „cichego wspólnika”. Pozwalają przedsiębiorcom ryzykować i tworzyć, a następnie pobierają część wypracowanego zysku w formie podatków. Kluczowym pytaniem pozostaje jednak konstrukcja tego systemu: czy powinna być ona liniowa (każdy płaci ten sam procent), czy progresywna (bogatsi płacą wyższy procent).

Progresja podatkowa jako „kara” za sukces

Argument, że progresywne podatki uderzają w najbardziej pracowitych i innowacyjnych, jest jednym z najstarszych w ekonomii. Z perspektywy przedsiębiorcy, który zainwestował oszczędności życia, pracował po kilkanaście godzin dziennie i podjął ogromne ryzyko, konieczność oddania większego procenta wypracowanej nadwyżki może być odbierana jako demotywująca.

Krytycy progresji wskazują na kilka negatywnych skutków:

• Osłabienie bodźców do wzrostu: Jeśli po przekroczeniu pewnego progu dochodowego państwo zabiera np. 40% lub 50% każdej kolejnej zarobionej złotówki, przedsiębiorca może uznać, że dalsza ekspansja nie jest warta wysiłku.
• Ucieczka kapitału: Wysokie progi podatkowe dla najbogatszych i najbardziej innowacyjnych firm mogą skłaniać do przenoszenia działalności do tzw. rajów podatkowych lub krajów o bardziej przyjaznym systemie.
• Ograniczenie środków na inwestycje: Pieniądze, które trafiają do budżetu państwa w formie podatku, to środki, które firma mogłaby przeznaczyć na nowe maszyny, badania i rozwój (B+R) czy zatrudnienie kolejnych pracowników.

Druga strona medalu: argumenty za progresją

Zwolennicy progresywnych podatków patrzą na tę kwestię inaczej. Twierdzą oni, że sukces rynkowy nie odbywa się w próżni. Przedsiębiorca korzysta z infrastruktury zbudowanej przez państwo (dróg, portów), z wykształconych za publiczne pieniądze pracowników oraz z systemu prawnego i bezpieczeństwa, które gwarantują stabilność handlu.

W tym ujęciu wyższy podatek dla osób o najwyższych dochodach nie jest karą, lecz wyższą „opłatą za korzystanie z ekosystemu”, który umożliwił im zgromadzenie majątku. Dodatkowo, progresja ma na celu zapobieganie nadmiernej koncentracji kapitału, co w skrajnych przypadkach mogłoby prowadzić do monopolizacji rynku i dławienia konkurencji – a więc paradoksalnie do spadku innowacyjności.

Ciekawostka: Krzywa Laffera

Warto w tym miejscu wspomnieć o koncepcji znanej jako Krzywa Laffera. Ilustruje ona zależność między stawką podatkową a przychodami budżetu państwa. Według tej teorii, po przekroczeniu pewnego optymalnego punktu, dalsze podnoszenie podatków skutkuje... spadkiem wpływów do budżetu. Dzieje się tak właśnie dlatego, że ludzie przestają pracować legalnie, uciekają do szarej strefy lub tracą motywację do generowania zysków.

Innowacyjność a ulgi podatkowe

Współczesne systemy podatkowe starają się balansować między potrzebą wpływów do budżetu a wspieraniem innowacyjności. Zamiast rezygnować z progresji, wiele państw wprowadza tzw. ulgi na badania i rozwój (B+R) lub IP Box (niższe opodatkowanie dochodów z praw własności intelektualnej).

Dzięki takim mechanizmom firma, która faktycznie inwestuje w nowe technologie i ryzykuje, może znacząco obniżyć swoje obciążenia podatkowe. Jest to próba odpowiedzi na zarzut „karania za innowacyjność” – system mówi wtedy: „płacisz wysokie podatki, jeśli tylko konsumujesz zyski, ale jeśli reinwestujesz je w przyszłość gospodarki, państwo weźmie od Ciebie mniej”.

Czy istnieje złoty środek?

Debata o tym, czy progresywne podatki są sprawiedliwe, prawdopodobnie nigdy się nie skończy, ponieważ opiera się na różnych systemach wartości. Dla zwolenników wolnego rynku każda forma progresji będzie formą dyskryminacji sukcesu. Dla zwolenników solidaryzmu społecznego będzie ona niezbędnym narzędziem budowania stabilnego społeczeństwa.

Obecnie większość krajów rozwiniętych stosuje model mieszany: progresywne podatki dochodowe dla osób fizycznych przy jednoczesnym stosowaniu relatywnie niskich, często liniowych stawek dla przedsiębiorstw (CIT) oraz licznych odliczeń dla podmiotów, które realnie przyczyniają się do rozwoju gospodarczego poprzez innowacje. To próba uniknięcia zarówno błędów nacjonalizacji, jak i całkowitego zniechęcenia obywateli do podejmowania ryzyka biznesowego.