Podejmowanie decyzji to jeden z najbardziej fascynujących procesów zachodzących w ludzkim umyśle. Codziennie dokonujemy tysięcy wyborów – od tych błahych, jak wybór kawy, po te, które zmieniają bieg naszego życia. W psychologii szczególną uwagę poświęca się tak zwanej teorii pierwszej decyzji oraz mechanizmom, które sprawiają, że nasz pierwotny impuls często dominuje nad logiczną analizą. Choć termin ten bywa używany w różnych kontekstach, najsilniej wiąże się z pracami wybitnego polskiego psychologa, Józefa Kozieleckiego, oraz badaczy zajmujących się tzw. błędem pierwszego instynktu.

Józef Kozielecki i fundamenty psychologii decyzji

W polskiej nauce niekwestionowanym autorytetem w tej dziedzinie był prof. Józef Kozielecki. To on sformułował podstawy psychologicznej teorii decyzji, analizując, jak ludzie zachowują się w sytuacjach niepewności i ryzyka. Kozielecki odszedł od czysto matematycznych modeli (które zakładają, że człowiek zawsze wybiera opcję najbardziej opłacalną) na rzecz opisu tego, jak realnie myślimy.

Autor ten zauważył, że pierwsza decyzja – czyli ta podjęta w fazie przeddecyzyjnej – często pełni rolę „hipotezy roboczej”. Według jego badań, gdy stajemy przed problemem, nasz umysł błyskawicznie generuje rozwiązanie oparte na posiadanych schematach poznawczych. Co ciekawe, kolejne etapy procesu decyzyjnego często nie służą obiektywnemu sprawdzeniu innych opcji, lecz poszukiwaniu argumentów potwierdzających ten pierwszy, intuicyjny wybór.

Błąd pierwszego instynktu: Kruger, Wirtz i Miller

Mówiąc o teorii pierwszej decyzji, nie sposób pominąć przełomowych badań Justina Krugera, Derricka Wirtza i Dale’a Millera z 2005 roku. Zajęli się oni zjawiskiem znanym jako „First Instinct Fallacy” (błąd pierwszego instynktu). Wielu z nas słyszało radę: „Jeśli nie jesteś pewien odpowiedzi na egzaminie, trzymaj się pierwszego wyboru”. Badacze postanowili sprawdzić, czy ta ludowa mądrość ma jakiekolwiek odzwierciedlenie w rzeczywistości.

Wyniki ich eksperymentów były zaskakujące i jednoznaczne:

• Większość osób, które zmieniają swoją pierwszą odpowiedź na inną, ostatecznie wybiera poprawną opcję.
• Mimo to, ludzie żyją w głębokim przekonaniu, że zmiana decyzji zazwyczaj prowadzi do błędu.

Dlaczego tak się dzieje? Autorzy doszli do wniosku, że winę ponosi mechanizm pamięciowy. Bardziej żałujemy błędu, który powstał w wyniku zmiany decyzji (tzw. błąd działania), niż błędu wynikającego z trzymania się pierwotnego wyboru (błąd zaniechania). W efekcie lepiej zapamiętujemy sytuacje, w których zmiana wyszła nam na gorsze, co tworzy fałszywe przekonanie o nieomylności „pierwszego instynktu”.

Do jakich wniosków doszli autorzy badań?

Analizując prace Kozieleckiego oraz badaczy nurtu heurystyk i uprzedzeń (jak Daniel Kahneman czy Amos Tversky), można wysnuć kilka kluczowych wniosków dotyczących psychologii pierwszej decyzji:

1. Dominacja heurystyki zakotwiczenia

Pierwsza informacja lub pierwsza myśl, jaka pojawia się w naszej głowie, działa jak „kotwica”. Nawet jeśli kolejne dane sugerują inne rozwiązanie, nasz umysł ma tendencję do krążenia wokół tego pierwotnego punktu odniesienia. Trudno nam „odkotwiczyć” się od pierwszej decyzji, co często prowadzi do błędów w ocenie sytuacji.

2. Efekt potwierdzenia (Confirmation Bias)

Kiedy już podejmiemy wstępną decyzję, nasz mózg przełącza się w tryb adwokata, a nie sędziego. Zamiast analizować wszystkie „za” i „przeciw”, podświadomie filtrujemy informacje tak, aby pasowały do naszego pierwszego wyboru. Ignorujemy sygnały ostrzegawcze, a wyolbrzymiamy korzyści płynące z obranej drogi.

3. Rola emocji i intuicji

Badania wykazały, że pierwsza decyzja jest często wynikiem procesów afektywnych (emocjonalnych), które zachodzą znacznie szybciej niż procesy racjonalne. W sytuacjach kryzysowych lub pod presją czasu, ten mechanizm jest niezbędny do przetrwania, jednak w złożonych problemach biznesowych czy życiowych może nas zwieść na manowce.

4. Pułapka nadmiernej pewności siebie

Autorzy badań nad decyzjami zauważyli, że ludzie mają tendencję do przeceniania trafności swoich pierwszych impulsów. Wiąże się to z tzw. złudzeniem wglądu – wydaje nam się, że „po prostu wiemy”, co jest słuszne, nie biorąc pod uwagę statystyki czy logiki.

Ciekawostka: Czy warto zmieniać zdanie?

Choć psychologia pierwszej decyzji ostrzega przed zbytnią ufnością w intuicję, warto wiedzieć o istnieniu zjawiska „mądrości tłumu wewnątrz nas”. Niektórzy badacze sugerują, że jeśli mamy podjąć decyzję, warto zrobić to dwa razy w pewnym odstępie czasu, a następnie wyciągnąć średnią z tych dwóch podejść. Okazuje się, że nasza druga, przemyślana decyzja, połączona z tą pierwszą, intuicyjną, daje statystycznie najlepsze rezultaty.

Zrozumienie mechanizmów stojących za pierwszą decyzją pozwala nam stać się bardziej świadomymi obserwatorami własnych procesów myślowych. Wiedząc, że nasz umysł kocha „kotwice” i chętnie ignoruje fakty przeczące pierwszej myśli, możemy świadomie zatrzymać się i zapytać: „Czy naprawdę mam rację, czy po prostu polubiłem swój pierwszy pomysł?”.