Temat opieki medycznej dla osób transpłciowych, a w szczególności procedur medycznych u nieletnich, przeszedł w ostatnich latach ogromną ewolucję. Choć debata publiczna często przedstawia to jako starcie ideologiczne między "postępową lewicą" a "konserwatywną prawicą", rzeczywiste przyczyny zmian w polityce zdrowotnej wielu państw europejskich mają podłoże przede wszystkim medyczne i naukowe. Kraje takie jak Wielka Brytania, Szwecja, Finlandia czy Norwegia, które jeszcze niedawno były pionierami w szerokim dostępie do blokerów dojrzewania, dziś gwałtownie zmieniają kurs.

Brak twardych dowodów naukowych i Raport Cass

Kluczowym powodem, dla którego kolejne państwa wycofują się z rutynowego podawania blokerów dojrzewania i hormonów płciowych nieletnim, jest wynik systematycznych przeglądów dowodów naukowych. Najgłośniejszym echem odbił się opublikowany w Wielkiej Brytanii Raport Cass, przygotowany przez dr Hilary Cass na zlecenie NHS (brytyjskiej służby zdrowia).

Z raportu wynika, że większość wytycznych medycznych, na których opierano się przez ostatnią dekadę, miała bardzo słabe podstawy dowodowe. Badania, które rzekomo potwierdzały skuteczność blokerów w poprawie zdrowia psychicznego młodzieży, okazały się metodologicznie wadliwe lub miały zbyt krótkie okresy obserwacji. W medycynie opartej na faktach (Evidence-Based Medicine) brak dowodów na korzyści przy jednoczesnym ryzyku skutków ubocznych jest sygnałem do natychmiastowego włączenia hamulca bezpieczeństwa.

Zasada po pierwsze nie szkodzić

Medycyna od wieków kieruje się zasadą primum non nocere. W przypadku nieletnich lekarze i etycy zaczęli wyrażać coraz większe obawy dotyczące długofalowych skutków interwencji medycznych. Do najważniejszych znaków zapytania należą:

• Gęstość kości: Blokery dojrzewania mogą negatywnie wpływać na rozwój układu kostnego w kluczowym momencie wzrostu.
• Rozwój mózgu: Istnieją obawy, że zatrzymanie naturalnego cyklu hormonalnego wpływa na procesy poznawcze i emocjonalne, które intensywnie zachodzą w okresie dojrzewania.
• Płodność i funkcje seksualne: Wczesne rozpoczęcie ścieżki medycznej (blokery, a następnie hormony płci przeciwnej) często prowadzi do trwałej bezpłodności i braku możliwości osiągania satysfakcji seksualnej w dorosłości.

Państwa takie jak Szwecja (poprzez Socialstyrelsen) uznały, że ryzyko związane z tymi procedurami przeważa nad niepewnymi korzyściami, dlatego obecnie zalecają one stosowanie tych metod wyłącznie w ramach ścisłych badań klinicznych, a nie jako standardową opiekę.

Zmiana profilu pacjentów i zjawisko detranzycji

Kolejnym argumentem podnoszonym przez organy zdrowia publicznego jest gwałtowna zmiana demograficzna osób zgłaszających się do klinik dysforii płciowej. Historycznie była to bardzo nieliczna grupa osób, głównie chłopców wykazujących silną dysforię od wczesnego dzieciństwa. W ciągu ostatniej dekady nastąpił jednak ogromny wzrost liczby zgłoszeń, głównie wśród nastoletnich dziewcząt, u których dysforia pojawiła się nagle (tzw. Rapid Onset Gender Dysphoria – termin ten jest przedmiotem debat, ale zjawisko nagłego wzrostu statystyk jest faktem).

Wiele z tych osób zmaga się z innymi problemami: autyzmem, ADHD, depresją, zaburzeniami odżywiania czy traumami. Specjaliści w Finlandii i Wielkiej Brytanii zaczęli zauważać, że medyczna tranzycja często stawała się "rozwiązaniem zastępczym" dla innych, głębszych problemów psychologicznych. Dodatkowo, rosnąca liczba osób przechodzących detranzycję (powrót do płci biologicznej) i ich historie o braku odpowiedniej diagnostyki psychologicznej przed podaniem hormonów, stały się dla systemów opieki zdrowotnej ostrzeżeniem przed zbyt pochopnym działaniem.

Powrót do psychoterapii jako pierwszej linii wsparcia

Zamiast podążać za modelem "afirmacji medycznej" (czyli szybkiego potwierdzenia tożsamości pacjenta i wdrożenia leków), kraje europejskie wracają do modelu opartego na psychoterapii. Nowe wytyczne w Norwegii czy Danii kładą nacisk na:

1. Holistyczne podejście: Zrozumienie pełnej historii pacjenta, w tym jego współistniejących zaburzeń psychicznych.
2. Uważne wyczekiwanie: Pozwolenie młodemu człowiekowi na przejście przez naturalny proces dojrzewania, podczas którego tożsamość płciowa często ulega stabilizacji.
3. Wsparcie psychologiczne: Skupienie się na radzeniu sobie z dyskomfortem bez natychmiastowej ingerencji w gospodarkę hormonalną organizmu.

Czy to kwestia polityki?

Choć polityka zawsze odgrywa rolę w debacie publicznej, decyzje instytucji takich jak brytyjskie NHS czy szwedzkie Socialstyrelsen są napędzane przez audyty medyczne. Warto zauważyć, że zmiany te zachodzą w krajach uważanych za jedne z najbardziej liberalnych i otwartych na świecie. To sugeruje, że odwrót od procedur medycznych u nieletnich nie jest walką z prawami osób transpłciowych jako takimi, lecz próbą ochrony dzieci przed nieodwracalnymi skutkami terapii, które nie zostały wystarczająco przebadane.

Ciekawostka: Szwecja była pierwszym krajem na świecie, który w 1972 roku prawnie umożliwił zmianę płci. Fakt, że to właśnie ten kraj jako jeden z pierwszych wprowadził surowe ograniczenia w medycznej tranzycji nieletnich, jest dla wielu ekspertów sygnałem, że zmiana kursu wynika z głębokiej analizy danych, a nie z uprzedzeń ideologicznych.

Podsumowując, odwrót od medycznych procedur u nieletnich to wynik zderzenia teorii z praktyką kliniczną. Brak długofalowych badań, rosnąca liczba powikłań oraz zmiana profilu pacjentów sprawiły, że medycyna postawiła na ostrożność, stawiając zdrowie fizyczne i psychiczne młodych ludzi ponad szybkie rozwiązania farmakologiczne.