Przedszkole to dla większości dzieci pierwszy moment, w którym wychodzą z bezpiecznego, przewidywalnego kokonu rodzinnego i trafiają do mikrospołeczności rządzącej się własnymi prawami. Współczesna psychologia rozwojowa oraz pedagogika patrzą na ten etap nie tylko jako na czas nauki piosenek i wycinanek, ale przede wszystkim jako na intensywny trening społeczny. Pytanie o to, czy przedszkole naturalnie generuje hierarchię i uczy posłuszeństwa, dotyka samych fundamentów tego, jak kształtuje się ludzka natura w kontakcie z grupą.

Hierarchia w piaskownicy: czy to zjawisko naturalne?

Badania z zakresu psychologii ewolucyjnej i rozwojowej (m.in. prace Patricii Hawley czy Anthony’ego Pellegriniego) potwierdzają, że tworzenie się struktur dominacji w grupach przedszkolnych jest zjawiskiem autentycznym i mierzalnym. Nie jest to mit – dzieci, podobnie jak dorośli, bardzo szybko orientują się, kto w grupie ma największy wpływ, kto wyznacza kierunek zabawy, a kto częściej musi się podporządkować.

Warto jednak zaznaczyć, że hierarchia u kilkulatków nie zawsze opiera się na agresji. Psychologia rozróżnia dwa rodzaje strategii zdobywania statusu:

• Strategie prospołeczne: Dzieci zyskują pozycję lidera dzięki umiejętności negocjacji, dzielenia się zabawkami i inicjowania atrakcyjnych aktywności. Są to tzw. „liderzy pozytywni”.
• Strategie koercyjne (przymusowe): Tu status budowany jest poprzez zabieranie zabawek, groźby wykluczenia z zabawy czy fizyczną dominację.

Nauka wskazuje, że przedszkole jest przestrzenią, w której dzieci testują obie te drogi. To właśnie w tym wieku kształtuje się rozumienie struktur społecznych – dziecko uczy się, że bycie częścią grupy wymaga pójścia na kompromis, a czasem uznania autorytetu kogoś innego, by wspólna zabawa mogła trwać.

Posłuszeństwo i nauka struktur władzy

Kwestia posłuszeństwa wobec osób stojących wyżej w hierarchii (zarówno dorosłych, jak i silniejszych rówieśników) wiąże się z etapem rozwoju moralnego. Jean Piaget, pionier psychologii rozwojowej, opisał fazę moralności heteronomicznej, która przypada właśnie na wiek przedszkolny. W tym okresie dzieci traktują zasady jako święte i niezmienne, a posłuszeństwo wobec autorytetu (nauczyciela) jest dla nich naturalnym sposobem funkcjonowania.

Czy przedszkole „tresuje” do posłuszeństwa? Współczesna pedagogika stara się odchodzić od modelu opartego na ślepym wykonywaniu poleceń na rzecz budowania autonomii. Niemniej jednak, przebywanie w instytucji narzuca pewne ramy: są pory posiłków, czas na leżakowanie i zasady bezpieczeństwa. Dziecko uczy się więc, że istnieje zewnętrzna struktura, do której musi się dopasować, co jest kluczową kompetencją w późniejszym życiu społecznym i zawodowym.

Grupy jednorodne czy mieszane wiekowo – co mówi nauka?

Jednym z najciekawszych sporów w pedagogice jest ten dotyczący struktury wiekowej grup. Tradycyjny model zakłada grupy jednorodne (np. same 4-latki), ale coraz większą popularność zdobywają grupy mieszane (tzw. grupy pionowe), charakterystyczne m.in. dla pedagogiki Montessori czy waldorfskiej.

Zalety grup mieszanych wiekowo

Z perspektywy psychologii rozwojowej, grupy mieszane oferują środowisko bardziej zbliżone do naturalnych struktur społecznych (np. wielodzietnej rodziny czy społeczności lokalnej).

1. Strefa Najbliższego Rozwoju (ZPD): Koncepcja Lwa Wygotskiego sugeruje, że dzieci najlepiej uczą się od rówieśników, którzy są o krok przed nimi. Młodsze dzieci obserwują starsze, przejmując od nich bardziej zaawansowane słownictwo i umiejętności społeczne.
2. Redukcja rywalizacji: W grupach jednorodnych dzieci o podobnych możliwościach częściej walczą o te same zasoby i pozycję. W grupach mieszanych hierarchia ustala się bardziej naturalnie – starszaki wchodzą w role opiekunów i mentorów, co rozwija u nich empatię i odpowiedzialność.
3. Mniejszy stres dla „późno dojrzewających”: Dziecko, które rozwija się nieco wolniej, w grupie mieszanej może znaleźć towarzyszy zabaw wśród młodszych dzieci bez poczucia stygmatyzacji.

Kiedy grupy jednorodne wygrywają?

Grupy rówieśnicze mają jednak swoje zalety, głównie organizacyjne i dydaktyczne. Nauczycielowi łatwiej jest dostosować poziom trudności zadań, gdy wszystkie dzieci są na podobnym etapie rozwoju poznawczego. W grupach jednorodnych łatwiej też o budowanie silnych, partnerskich więzi opartych na pełnej równości, co jest ważne dla kształtowania poczucia sprawstwa.

Ciekawostka: efekt „małej rybki w dużym stawie”

W psychologii edukacyjnej istnieje zjawisko zwane efektem Big-Fish-Little-Pond. Sugeruje ono, że dzieci o wysokich zdolnościach mogą mieć wyższą samoocenę w grupie, w której są „najmądrzejsze” lub „najstarsze” (wielka ryba w małym stawie), niż w grupie, gdzie wszyscy są na równie wysokim poziomie. To kolejny argument za grupami mieszanymi – bycie najstarszym w grupie przedszkolnej przez rok pozwala dziecku zbudować ogromną pewność siebie przed pójściem do szkoły.

Podsumowanie perspektywy naukowej

Nauka potwierdza, że przedszkole nie jest neutralną próżnią, ale dynamicznym poligonem społecznym. Hierarchie tworzą się tam naturalnie, a dzieci uczą się nawigowania w nich poprzez obserwację i doświadczenie. Nie jest to jednak proces „łamania charakterów”, lecz niezbędny element socjalizacji.

Wybór między grupą jednorodną a mieszaną zależy od indywidualnych potrzeb dziecka, jednak badania częściej wskazują na grupy mieszane jako te, które lepiej wspierają rozwój inteligencji emocjonalnej i kompetencji społecznych, łagodząc jednocześnie ostre krawędzie naturalnej rywalizacji o status.