To zagadnienie dotyka sedna ekonomii i psychologii podejmowania decyzji inwestycyjnych. Odpowiedź na to pytanie nie jest prosta "tak" lub "nie", ponieważ wymaga rozróżnienia między analizą historyczną a podejmowaniem decyzji na przyszłość.

Krótko mówiąc: nieuwzględnianie kosztów utopionych w analizie przyszłej opłacalności jest racjonalne z ekonomicznego punktu widzenia, ale nieuwzględnianie ich w ocenie całkowitej, historycznej rentowności projektu może prowadzić do mylnych wniosków o sukcesie przedsięwzięcia.

Oto szczegółowe wyjaśnienie tej kwestii:

Czym są koszty utopione i dlaczego są "utopione"?

Koszty utopione (ang. sunk costs) to wydatki, które zostały już poniesione i nie mogą zostać odzyskane, niezależnie od tego, jaką decyzję podejmiemy w przyszłości. Przykładami mogą być koszty badań, marketingu, licencji czy specjalistycznych szkoleń, które nie mają alternatywnego zastosowania.

W ekonomii i racjonalnym zarządzaniu, koszty utopione powinny być ignorowane przy podejmowaniu decyzji o kontynuowaniu lub zaprzestaniu projektu. Dlaczego? Ponieważ są to koszty przeszłe, a na przyszłe decyzje powinny wpływać jedynie przyszłe przychody i koszty (koszty marginalne).

Ciekawostka: Najsłynniejszym przykładem błędu kosztów utopionych jest historia samolotu pasażerskiego Concorde. Mimo że już na wczesnym etapie projektowania było wiadomo, że przedsięwzięcie będzie nieopłacalne, rządy Wielkiej Brytanii i Francji kontynuowały projekt przez lata, ponosząc gigantyczne straty. Powodem była niechęć do przyznania się do błędu i "utraty" już zainwestowanych miliardów.

Pułapka nieuwzględniania kosztów utopionych

Pytanie sugeruje, że nieuwzględnianie kosztów utopionych prowadzi do zaniżenia całkowitych kosztów inwestycji i fałszywego wrażenia opłacalności. I rzeczywiście, w pewnym sensie tak jest:

1. Całkowity koszt historyczny: Jeśli całkowity koszt inwestycji zdefiniujemy jako sumę wszystkich wydatków poniesionych od początku projektu do jego zakończenia (lub do momentu oceny), to ignorowanie kosztów utopionych zaniży tę historyczną wartość. W tym kontekście, projekt, który pochłonął 10 milionów złotych (koszty utopione) i wymaga kolejnych 2 milionów, będzie miał całkowity koszt 12 milionów. Jeżeli w analizie rentowności uwzględnimy tylko przyszłe 2 miliony, to faktycznie zaniżamy całkowity, historyczny koszt.
2. Fałszywe wrażenie opłacalności: Skupienie się wyłącznie na przyszłych kosztach (np. 2 mln zł) i przyszłych przychodach (np. 5 mln zł) może stworzyć wrażenie, że dalsza kontynuacja jest opłacalna (zysk 3 mln zł). Jednak jeśli weźmiemy pod uwagę pierwotne koszty utopione (10 mln zł), to cały projekt nadal generuje stratę (10 mln zł + 2 mln zł kosztów - 5 mln zł przychodów = 7 mln zł straty).

Zatem, aby ocenić całkowitą rentowność inwestycji od początku do końca, koszty utopione muszą być uwzględnione. Ich nieuwzględnienie w tej perspektywie prowadzi do zaniżenia całkowitych nakładów i może stwarzać iluzję sukcesu.

Racjonalność ignorowania (w kontekście decyzji)

Ważne jest jednak, aby zrozumieć, że błąd ekonomiczny (sunk cost fallacy) polega na czymś odwrotnym:

• Błąd: Włączanie kosztów utopionych do analizy decyzyjnej o kontynuacji projektu.
• Racjonalność: Ignorowanie kosztów utopionych przy podejmowaniu decyzji, czy warto kontynuować projekt.

Przykład:

Załóżmy, że zainwestowałeś 100 000 zł (koszt utopiony) w projekt, który teraz stanął w miejscu. Masz dwie opcje:

1. Zrezygnować: Strata wynosi 100 000 zł.
2. Kontynuować: Wymaga to dodatkowych 20 000 zł, a szacowany przyszły przychód to 15 000 zł.

Błąd kosztów utopionych (nieracjonalność): Myślisz: "Nie mogę zrezygnować, bo stracę 100 000 zł. Muszę dołożyć 20 000 zł, żeby odzyskać choć część." W rezultacie poniesiesz dodatkową stratę 5 000 zł (20 000 zł kosztów - 15 000 zł przychodów), a całkowita strata wyniesie 105 000 zł.

Racjonalna decyzja (ignorowanie kosztów utopionych): Myślisz: "Te 100 000 zł już przepadło. Czy warto wydać kolejne 20 000 zł, żeby zarobić 15 000 zł?" Odpowiedź brzmi: nie. Racjonalnie rezygnujesz, a Twoja strata pozostaje na poziomie 100 000 zł.

Podsumowując, nieuwzględnianie kosztów utopionych w analizie przyszłej opłacalności (decyzja o kontynuacji) jest prawidłowe i pozwala uniknąć pogłębiania strat. Natomiast nieuwzględnianie ich w ocenie całkowitej, historycznej rentowności projektu faktycznie zaniża ten koszt i może prowadzić do błędnej oceny całego przedsięwzięcia jako sukcesu. Prawidłowa analiza wymaga rozdzielenia tych dwóch perspektyw.