Czy zdarzyło Ci się kiedyś przeglądać portal informacyjny i odnieść wrażenie, że co drugi artykuł dotyczy najnowszego badania poparcia dla partii politycznych? „Partia X zyskuje 1%!”, „Wielki spadek partii Y!”, „Kto wygrałby wybory, gdyby odbyły się w tę niedzielę?”. To ciągłe bombardowanie nas słupkami, procentami i prognozami ma swoją nazwę. To właśnie sondażomania – zjawisko, które na dobre zadomowiło się w naszym życiu publicznym i mediach.

Co to właściwie jest sondażomania

Sondażomania to potoczne, ale niezwykle trafne określenie na obsesyjne przeprowadzanie ogromnej liczby sondaży opinii publicznej oraz – co gorsza – przywiązywanie do ich wyników nadmiernej, wręcz chorobliwej wagi. Słowo to powstało z połączenia wyrazów „sondaż” i „mania”, co idealnie oddaje charakter tego zjawiska.

W świecie opanowanym przez sondażomanię media nie tyle relacjonują rzeczywistość, ile próbują ją nieustannie mierzyć, a politycy zamiast realizować spójny program, co chwilę zmieniają kurs, próbując przypodobać się chwilowym nastrojom społecznym. Każde, nawet najmniejsze wahnięcie poparcia o ułamek procenta (które zazwyczaj mieści się w granicach błędu statystycznego) jest przedstawiane jako polityczne trzęsienie ziemi.

Sondażomania a sondażokracja – jaka jest różnica

Choć te dwa pojęcia brzmią podobnie i dotyczą tego samego obszaru, opisują nieco inne aspekty naszej politycznej rzeczywistości:

• Sondażomania to stan umysłu mediów, polityków i wyborców. To wspomniana gorączka i ekscytacja kolejnymi wykresami, ciągłe śledzenie zmian i traktowanie sondaży jak sportowych tabel ligowych.
• Sondażokracja (nazywana czasem rządami sondaży) to już konkretny model funkcjonowania państwa i sceny politycznej. Oznacza sytuację, w której kluczowe decyzje polityczne, personalne czy programowe są podejmowane głównie na podstawie tego, co w danym momencie podoba się większości respondentów w badaniach. Zamiast liderów z wizją, otrzymujemy polityków-menedżerów, którzy bezustannie zlecają badania focusowe, by dowiedzieć się, co mają mówić, aby zdobyć głosy.

Dlaczego ulegamy sondażom? Psychologiczne pułapki

Sondaże nie są tylko niewinną informacją statystyczną. Mają one ogromny wpływ na to, jak myślimy i jak ostatecznie głosujemy przy urnach wyborczych. Psychologia społeczna i socjologia doskonale opisują mechanizmy, które uruchamiają się w naszych głowach pod wpływem sondażomanii:

Efekt owczego pędu (bandwagon effect)

Ludzie z natury lubią być po stronie zwycięzców. Kiedy widzimy, że jakaś partia lub kandydat dynamicznie rośnie w sondażach i ma niemal pewne zwycięstwo, podświadomie chętniej na nich głosujemy. Chętnie utożsamiamy się z sukcesem i chcemy czuć, że nasz głos „się nie zmarnuje”.

Efekt współczucia (underdog effect)

To odwrotność owczego pędu. Czasami widok kandydata, który drastycznie traci poparcie lub znajduje się tuż pod progiem wyborczym, budzi w wyborcach współczucie. Postanawiają oni oddać na niego głos „na ratunek” lub na przekór dominującej większości.

Spirala milczenia

Zjawisko to opisała niemiecka socjolog Elisabeth Noelle-Neumann. Jeśli sondaże pokazują, że nasze poglądy są w mniejszości, zaczynamy milczeć. Boimy się społecznego odrzucenia i izolacji, przez co głośno wypowiadają się tylko ci, których opcja polityczna wydaje się dominować w badaniach. To z kolei zniekształca debatę publiczną i tworzy złudzenie jednomyślności.

Dlaczego ślepa wiara w sondaże to błąd

Sondażomania sprawia, że zapominamy o podstawowych zasadach metodologii badań społecznych. Sondaż to nie są przedterminowe wybory. To jedynie fotografia nastrojów bardzo małej grupy ludzi w konkretnym momencie. Oto dlaczego warto podchodzić do nich z dużym dystansem:

• Błąd statystyczny (margines błędu): Większość sondaży realizowana jest na próbie około 1000 osób. Przy takiej wielkości błąd statystyczny wynosi zazwyczaj około 3 punktów procentowych. Oznacza to, że jeśli partia ma w sondażu 30%, to w rzeczywistości jej poparcie może wynosić zarówno 27%, jak i 33%. Pokazywanie spadku o 1% jako „kryzysu” jest z punktu widzenia nauki czystym absurdem.
• Różne metody badawcze: Sondaż telefoniczny (CATI), internetowy (CAWI) czy bezpośredni (F2F) dadzą zupełnie inne wyniki. Starsze osoby rzadziej korzystają z internetu, z kolei młodzi rzadko odbierają telefony od nieznanych numerów. Metoda ma gigantyczny wpływ na to, kto odpowiada na pytania.
• Sformułowanie pytań: Diabeł tkwi w szczegółach. Odpowiednio zadane pytanie może zasugerować odpowiedź. „Czy popierasz reformę X?” da inny wynik niż „Czy popierasz kontrowersyjną reformę X?”.

Ciekawostki o sondażomanii

Sondażomania to nie jest wymysł ostatnich lat. Choć dziś, w dobie internetu i social mediów, przybrała na sile, sam problem ma długą historię.

• Kazik Staszewski i jego „Sondażomania”: Słynny polski muzyk i wokalista zespołu Kult napisał tekst zatytułowany właśnie „Sondażomania” (opublikowany m.in. w jego książce „Niepiosenki” z 2008 roku). Kazik, który studiował socjologię na Uniwersytecie Warszawskim, w ironiczny sposób punktował w nim to, jak bardzo współczesne społeczeństwo dało się złapać w pułapkę procentów i jak łatwo można manipulować ludźmi za pomocą odpowiednio skrojonych pytań.
• Słynna wpadka z 1936 roku: Jedna z największych wpadek sondażowych w historii miała miejsce w USA. Magazyn Literary Digest rozesłał miliony ankiet pocztowych i na tej podstawie ogłosił, że wybory prezydenckie wygra Alf Landon. Wybory z miażdżącą przewagą wygrał jednak Franklin D. Roosevelt. Dlaczego? Magazyn wysłał ankiety do swoich prenumeratorów oraz właścicieli telefonów i samochodów – czyli ludzi zamożnych, którzy w czasie Wielkiego Kryzysu stanowili mniejszość, ale częściej głosowali na republikanów. W tym samym czasie młody George Gallup użył znacznie mniejszej, ale reprezentatywnej próby i bezbłędnie przewidział sukces Roosevelta, dając początek nowoczesnym badaniom opinii publicznej.

Jak nie dać się zwariować

Sondaże są przydatnym narzędziem dla socjologów i politologów, ale dla przeciętnego obywatela mogą stać się źródłem niepotrzebnego stresu i dezinformacji. Aby nie wpaść w sidła sondażomanii, warto pamiętać o kilku prostych zasadach:

1. Patrz na trendy, nie na pojedyncze wyniki: Jeden sondaż nic nie znaczy. Dopiero średnia z kilku różnych badań przeprowadzonych przez różne ośrodki w podobnym czasie pokazuje realny kierunek zmian.
2. Sprawdzaj, kto pyta i kto płaci: Zawsze warto zerknąć, jaka pracownia realizowała badanie i na czyje zlecenie. Niektóre media lub organizacje mogą zamawiać badania ze specyficznie sformułowanymi pytaniami, by udowodnić swoją tezę.
3. Pamiętaj o niezdecydowanych: W wielu badaniach grupa osób, które deklarują, że pójdą na wybory, ale jeszcze nie wiedzą, na kogo oddadzą głos, wynosi nawet 10-15%. To oni najczęściej decydują o ostatecznym wyniku przy urnach, a ich głosów żaden standardowy sondaż nie jest w stanie precyzyjnie przypisać.

Następnym razem, gdy zobaczysz krzykliwy nagłówek o nagłym wzroście lub spadku poparcia dla jakiejś opcji politycznej, weź głęboki oddech. To tylko kolejny odcinek medialnego serialu pod tytułem sondażomania. Najważniejszy sondaż i tak odbywa się w dniu wyborów.