Dyskusja o prawach osób nieletnich przypomina balansowanie na linie między dwiema skrajnościami: chęcią ochrony dzieci przed zagrożeniami a dążeniem do uznania ich podmiotowości i autonomii. W historii status prawny dziecka ewoluował od bycia „własnością” rodziców do bycia pełnoprawnym obywatelem, któremu przysługuje szczególna opieka. Jednak przyszłość może przynieść dynamiczne zmiany, napędzane przez technologię, zmiany klimatyczne oraz nowe odkrycia w dziedzinie psychologii i neurologii.

Kluczowe czynniki wpływające na kształt praw nieletnich

Istnieje kilka obszarów, które będą determinować, w którą stronę pójdą zmiany legislacyjne. Pierwszym i najważniejszym jest rozwój technologii cyfrowych. Internet sprawił, że dzieci mają dostęp do wiedzy i narzędzi komunikacji, które wcześniej były zarezerwowane dla dorosłych. To rodzi pytania o prawo do prywatności wobec rodziców, ale też o ochronę przed algorytmami mediów społecznościowych.

Drugim czynnikiem jest aktywizm klimatyczny i społeczny. Młode pokolenia coraz głośniej domagają się wpływu na decyzje, które będą miały skutki za kilkadziesiąt lat. Skoro to oni będą żyli w świecie dotkniętym zmianami klimatu, pojawia się argument, że powinni mieć prawo głosu już teraz.

Trzecim elementem jest wiedza o rozwoju mózgu. Badania neurologiczne wykazują, że kora przedczołowa, odpowiedzialna za ocenę ryzyka, kształtuje się do ok. 25. roku życia. Z jednej strony może to być argument za ograniczaniem praw (np. dostępu do używek czy mediów społecznościowych), a z drugiej – za zmianą podejścia w prawie karnym, kładącym większy nacisk na resocjalizację niż karanie.

Rozszerzenie czy ograniczenie – który scenariusz wygra?

Wiele wskazuje na to, że będziemy świadkami scenariusza hybrydowego, choć z lekką przewagą tendencji do rozszerzania praw w sferze obywatelskiej przy jednoczesnym ograniczaniu ich w sferze cyfrowej i konsumpcyjnej.

Bardziej prawdopodobne wydaje się rozszerzenie praw politycznych, takich jak obniżenie wieku wyborczego. Dlaczego? Ponieważ starzejące się społeczeństwa (szczególnie w Europie) stają przed problemem marginalizacji głosów młodych ludzi. Aby zachować równowagę demograficzną w procesach demokratycznych, państwa mogą zdecydować się na włączenie 16- i 17-latków do elektoratu.

Z drugiej strony, obserwujemy rosnący trend „ochronnego ograniczania”. Przykładem są regulacje dotyczące mediów społecznościowych (np. zakazy używania TikToka czy Instagrama poniżej pewnego wieku bez zgody rodziców). Tutaj motywacją jest zdrowie psychiczne i ochrona przed uzależnieniami behawioralnymi.

Konkretne prawa, które mogą zostać wprowadzone

Jeśli spojrzymy w przyszłość, kilka konkretnych rozwiązań prawnych wydaje się być w zasięgu ręki:

• Prawo wyborcze od 16. roku życia: To rozwiązanie funkcjonuje już m.in. w Austrii czy Belgii (w wyborach do PE). Jego wprowadzenie na szerszą skalę mogłoby zwiększyć zainteresowanie polityką wśród młodych i wymusić na politykach uwzględnianie perspektywy długoterminowej.
• Cyfrowe prawo do bycia zapomnianym: Nieletni mogliby zyskać ustawowe prawo do całkowitego i łatwego usunięcia swojej aktywności w sieci z okresu dzieciństwa po osiągnięciu pełnoletności, aby błędy młodości nie rzutowały na ich karierę zawodową.
• Prawo do autonomii informacyjnej wobec rodziców: W miarę jak systemy kontroli rodzicielskiej stają się coraz bardziej inwazyjne (śledzenie GPS, podgląd wiadomości), mogą pojawić się regulacje wyznaczające granice prywatności dziecka, których rodzic nie może przekroczyć bez uzasadnionej przyczyny.
• Reprezentacja prawna w sprawach klimatycznych: Możliwość pozywania państw lub korporacji przez grupy nieletnich za naruszanie ich prawa do bezpiecznej przyszłości (takie procesy już się toczą, np. w USA czy Portugalii).

Możliwe skutki społeczne nowych regulacji

Wprowadzenie powyższych praw wywołałoby szereg zmian w tkance społecznej. Obniżenie wieku wyborczego mogłoby doprowadzić do większej polaryzacji, ale też do odświeżenia debaty publicznej o tematy takie jak edukacja czy ekologia. Młodzi ludzie poczuliby się bardziej sprawczy, co mogłoby zahamować poczucie apatii obywatelskiej.

Z kolei większa autonomia cyfrowa mogłaby napiąć relacje wewnątrzrodzinne. Konflikt między prawem dziecka do prywatności a obowiązkiem rodzica do zapewnienia bezpieczeństwa stałby się polem bitwy prawnej i wychowawczej. Społeczeństwo musiałoby na nowo zdefiniować, gdzie kończy się opieka, a zaczyna inwigilacja.

Warto też zwrócić uwagę na aspekt psychologiczny. Przyznanie większej odpowiedzialności osobom nieletnim może przyspieszyć proces dojrzewania społecznego, ale jednocześnie nałożyć na nich ciężar decyzyjny, na który nie każdy młody człowiek jest gotowy.

Ciekawostka: Czy wiesz, że...?

W niektórych krajach, jak np. w Szkocji, wiek odpowiedzialności karnej wynosi 12 lat, podczas gdy w innych jest to 14 lub 15 lat. Ta ogromna rozbieżność pokazuje, jak bardzo arbitralne są granice między „dzieckiem” a „osobą dorosłą” w świetle prawa i jak bardzo zależą one od kultury oraz aktualnych trendów społecznych danego państwa.