Wyspa Borneo, trzecia co do wielkości na świecie, jest prawdziwą skarbnicą różnorodności biologicznej i kulturowej. Kiedy myślimy o jej rdzennych mieszkańcach, na myśl przychodzą przede wszystkim Dajakowie (Dayakowie) – zbiorcza nazwa obejmująca setki grup etnicznych, których historia i kultura są nierozerwalnie związane z gęstą dżunglą i majestatycznymi rzekami tej wyspy.

Kim są Dajakowie?

Dajakowie to nie jedno plemię, lecz cała mozaika około 400 grup etnicznych, które zamieszkują interior Borneo, podzielonego między Indonezję (Kalimantan), Malezję (Sarawak i Sabah) oraz Brunei. Choć każda z tych grup – jak Ibanowie, Kajanowie, Kenyah, Murutowie czy Bidayuh – ma swoje unikalne dialekty, tradycje i zwyczaje, łączy je wspólny rodowód austronezyjski oraz głęboki szacunek dla świata przyrody.

Dla celów porządkowych, Dajaków często dzieli się na:

• Dajaków Morskich (np. Ibanowie) – historycznie związanych z rzekami i wybrzeżem, znanych z rybołówstwa.
• Dajaków Lądowych (np. Bidayuh) – skupionych na rolnictwie żarowym, głównie uprawie ryżu.
• Koczowników (np. Punanowie) – tradycyjnie zajmujących się myślistwem i zbieractwem w głębi lasu.

Historia i wierzenia

Uważa się, że Dajakowie przybyli na Borneo z Sumatry, Jawy lub Azji Południowo-Wschodniej. Przez wieki byli spychani w głąb wyspy przez napływające ludy, takie jak Malajowie i Chińczycy.

Tradycyjnie, kultura Dajaków jest głęboko zakorzeniona w animizmie – wierze, że duchy i siły nadprzyrodzone zamieszkują wszystkie elementy natury: rzeki, lasy, zwierzęta i rośliny. Chociaż dziś większość Dajaków wyznaje islam (głównie na wybrzeżu) lub chrześcijaństwo, wciąż można spotkać społeczności w głębi lądu, które zachowują tradycyjne, henoteistyczne wierzenia.

Ciekawostka: Dajakowie byli niegdyś znani i budzili strach jako „łowcy głów” (ang. headhunters). Praktyka ta, choć dziś już historyczna, była związana z rytuałami inicjacyjnymi, wojnami plemiennymi i wierzeniami religijnymi. Współcześnie Dajakowie są znani ze swojej gościnności i głębokiego szacunku dla otaczającej ich przyrody.

Architektura i życie codzienne

Charakterystycznym elementem kultury Dajaków są długie domy (longhouse), zwane rumah panjang. To tradycyjne, drewniane budynki na palach, które służą jako wspólne mieszkanie dla wielu rodzin, często całych społeczności. Długi dom jest centrum życia społecznego i kulturalnego, odzwierciedlając silne więzi wspólnotowe.

Podstawą tradycyjnej gospodarki jest rolnictwo żarowe, z dominującą uprawą ryżu, manioku i kukurydzy. Oprócz tego ważną rolę odgrywają myślistwo, zbieractwo oraz – w zależności od grupy – rybołówstwo. Niestety, w ostatnich dekadach tradycyjny styl życia i ziemie Dajaków są zagrożone przez wylesianie pod plantacje palm olejowych i kauczuku.

Symbole i sztuka Dajaków

Kultura Dajaków jest niezwykle bogata w symbolikę, która manifestuje się w sztuce, rzemiośle i wyglądzie zewnętrznym:

• Tatuaże: Są ważnym znakiem statusu, mądrości i doświadczenia życiowego. Tradycyjne tatuaże, często przedstawiające motywy zwierzęce (np. dzioborożca) lub roślinne, były dawniej ściśle związane z rytuałami przejścia.
• Rozciągnięte płatki uszu: Wiele starszych osób, zwłaszcza kobiet, nosiło ciężkie kolczyki, które rozciągały płatki uszu, co również symbolizowało mądrość i długie życie.
• Taniec i muzyka: Nieodłącznym elementem ceremonii i świąt jest muzyka i taniec, w tym słynny taniec dzioborożca (ang. hornbill dance). Instrumentem często towarzyszącym rytuałom jest sape – tradycyjna lutnia.
• Rzemiosło: Dajakowie słyną z tradycyjnego rzemiosła, w tym plecionkarstwa, wyrobu broni (np. dmuchawek i maczet mandau) oraz misternych rzeźb.

Inni rdzenni mieszkańcy: Baju – Ludzie Morza

Oprócz Dajaków, na Borneo i okolicznych wodach żyje inna fascynująca grupa etniczna: Baju (Bajau), często nazywani „Morskimi Cyganami”.

Baju to koczownicy morscy, którzy tradycyjnie rodzą się, żyją i umierają na wodzie, w niewielkich, ręcznie wykonanych łodziach lub w wioskach budowanych na palach na środku morza. Ich życie kręci się wokół połowów i rybołówstwa. Są znani z wyjątkowych zdolności nurkowych – potrafią nurkować dłużej i głębiej niż przeciętny człowiek.

Ciekawostka: Kobiety Baju używają tradycyjnej ochrony przeciwsłonecznej zwanej borak, wykonanej z przypraw, chwastów wodnych i ryżu, która pełni jednocześnie funkcję makijażu.

Kultura Borneo to dynamiczna mieszanka dawnych tradycji i nowoczesności, która wciąż przyciąga podróżników, pragnących poznać unikalny świat rdzennych społeczności wyspy.