Jakie masz pytanie?

lub
lub Zadaj pytanie

Czy Dygat był za pozytywizmem?

Krytyka mitów narodowych Rozrachunek z tradycją polską Ironia wobec bohaterstwa
avatar

Gość (185.25.*.*)

  • 12 godzin temu

Odpowiedź:

To odpowiedź, która wymaga nieco szerszego spojrzenia na polską tradycję literacką. Krótka odpowiedź brzmi: Stanisław Dygat nie był pozytywistą w ścisłym tego słowa znaczeniu, ale jego twórczość wyrastała z podobnego, krytycznego podejścia do polskiej tradycji, które zapoczątkował pozytywizm.

Dygat należał do pokolenia, które debiutowało w Dwudziestoleciu Międzywojennym i po wojnie (tzw. "generacja 1910"), a jego styl i tematyka są bliższe modernizmowi, ironii i grotesce, niż programowemu utylitaryzmowi pozytywistów.

Dygat: mistrz ironii i rozrachunków

Twórczość Stanisława Dygata, zwłaszcza jego debiutancka i najbardziej znana powieść Jezioro Bodeńskie (1946), jest klasyfikowana jako proza rozrachunkowa. Co to oznacza? Że Dygat, podobnie jak jego przyjaciel Witold Gombrowicz, dokonywał krytycznej analizy polskiej mentalności, tradycji i mitów narodowych.

Co łączyło Dygata z pozytywizmem?

Zarówno pozytywizm (który w Polsce trwał od 1864 r. do ok. 1890 r.), jak i twórczość Dygata, miały wspólnego wroga: polski romantyzm.

  1. Krytyka romantyzmu: Polski pozytywizm narodził się po klęsce Powstania Styczniowego (1863) jako reakcja na nieskuteczną, martyrologiczną i zbrojną walkę o niepodległość, będącą spuścizną romantyzmu. Pozytywiści głosili hasła "pracy u podstaw" i "pracy organicznej" (rozwój gospodarczy, edukacja, nauka), odrzucając romantyczny etos szaleńczego, zbrojnego bohaterstwa.
  2. Krytyka martyrologii: Dygat w swojej prozie, zwłaszcza w Jeziorze Bodeńskim, podważał rodzimą martyrologię i drwił z romantycznej tradycji polskiego bohaterstwa. Jego bohaterowie są często ironiczni, nieprzystosowani i dalecy od wzniosłych ideałów.

W tym sensie Dygat kontynuował nurt krytyczny wobec polskiej tradycji, który zapoczątkował pozytywizm.

Co różniło Dygata od pozytywizmu?

Różnice są jednak fundamentalne i decydują o tym, że Dygat jest pisarzem XX-wiecznym, a nie pozytywistycznym.

Cecha Pozytywizm (Prus, Sienkiewicz) Stanisław Dygat
Styl Realizm, dydaktyzm, utylitaryzm (literatura miała być narzędziem do przekazywania idei). Ironia, groteska, paradoks, przekora, mieszanie liryzmu z humorem. Swój styl zawdzięczał m.in. przyjaźni z Gombrowiczem.
Cel twórczości Realizacja programu społecznego (np. "praca u podstaw", emancypacja kobiet). Rozrachunek z tradycją, obrona jednostki przed roszczeniami zbiorowości i dogmatyzmem. Skupienie na psychice i postawie bohatera.
Poglądy filozoficzne Scjentyzm (wiara w naukę jako jedyne źródło wiedzy), empiryzm. Sceptycyzm, antydogmatyzm, koncentracja na subiektywności i relacjach międzyludzkich.

Dygat, ze swoim lekkim, ironicznym językiem, nie pisał, aby uczyć i naprawiać społeczeństwo według ścisłego programu (jak pozytywiści). Pisał, by demaskować fałsz, obłudę i "gębę" (termin Gombrowicza) polskiej tradycji. Jego krytyka była bardziej egzystencjalna i artystyczna niż społeczno-programowa.

Podsumowując, Dygat był krytykiem romantyzmu, ale jego narzędzia i cele były post-pozytywistyczne. Nie był zwolennikiem programu pozytywistycznego, ale kontynuował ważną dla polskiej kultury tradycję krytycznego spojrzenia na własne mity.

Podziel się z innymi:

Inne pytania z kategorii literatura: